- A -

>Adiskidetasun Ituna (1016): Antso III.a Nagusiak eta bere aitaginarreba Gaztelako konde Antso Gartziak adostu eta zehaztu egiten dute Gaztela eta Nafarroako mugak.

>Abadiñoko bataila 1876: Liberalek karlistei irabazitako bataila.

>Abartzuza edo Muru Mendiko gudua 1874: karlista eta liberalen arteko bataila (1874).

>Abbadia, Antonie: Thompson: Zientzialaria.

>Abd al Malik: Al-Mansur-en semea.

>Abd ar Rahaman I.a: Kordobako lehen emir omeiatarra (756 - 788)

>Abd ar-Rahman II.a: Kordobako emirra (822- 852)

>Abd ar Rahaman III.a: Bere garaian, Europako mendebaldeko hiri garrantzitsuenetakoa bilakatu zen Kordoba (912 - 961).

>Abeberri, Jacques: Kazetari eta politikari lapurtarra, Miarritze 1930.

>Abelardo, Pedro: Metodo eskolastikoaren sortzailetzat hartzen da.

>Abendañoko leinua: Bandokide-familia bizkaitarra (XIV - XV. m.), ganboatarren ordezkari izan ziren Bizkaian.

>Abertzale Sozialista Komiteak -ASK: Bizkaian sortutako mugimendu asanblearioa (1976).

>Ablitas, Ezmel: Judu aberats nafarra, Tuteran jaioa (XIV. m.).

>Acheul aldia: Behe-Paleolitoko bigarren kultura. Duela 700.000 urte garatu zen Europa, Asia eta Afrikan.

>Adema, Grazian: Euskal idazle lapurtarra (Senpere, 1828 - Baiona, 1907).

>Adenauer, Conrad: (1876 - 1967) Alemaniari Europan zegokion tokia berreskuratu, armada berrantolatu eta ekonomia hobetzeko politika egin zuen.

>Ader Jean-Josep: Idazle lapurtarra (Baiona, 1796 - Basusarri, 1832).

>Aduanen lekualdatzea,1718ko matxinada: Borbon etxeak aginpidea hartu zuenean monarkia federala, zentralizatua izatera pasa zen.

>AEK:  Pertsona helduen euskalduntze eta alfabetatzerako erakundea.

>Afganistango Errepublika: Afganistango erresuma 1748an osatu zen.

>Agarre aitzuloa, Mendaro

>Agerre Santesteban: Euskal idazle eta politikari nafarra (Iruñea, 1889-1962).

>Agirre, Domingo Adrian: Gipuzkoa Espainiako Erresumatik bereizi eta Gipuzkoako Errepublika frantsesen esku uztearen aldekoa zen.

>Agirre, Domingo: Garoa (1912), da Agirreren lan ezagunena eta biribilena.

>Agirre Hortes de Belasko: Militar arabarra (Gasteiz, 1733 - 1798).

>Agirre, Jose: Donostia1884 - 1936, Etnografoa.

>Agirre, Jose Mª: Xabier Lizardi.

>Agirre Lekube, Jose Antonio: Aurreneko Euzko Jaurlaritzak izan zuen lehenengo lehendakaria.

>Agirre, Lope de: 1560an El Dorado konkistatzeko espedizioan esku hartu zuen, bere alaba Elvirarekin batera.

>Agirre Miramon: Jurista gipuzkoarra (Donostia, 1813 - 1887).

>Agramondar eta Beaumondarrak: Nafarroako erreinuaren oinordetza eskuratzeko anaiarteko borroka latzak gertatu ziren Euskal Herria osoan.

>Agramondarren gaztelua: Bidaxunen, Nafarroa Beherea, ikus daitekeen gaztelua.

>Agramondar leinua: Nafarroako erresumako famili noble, Mugaoste edo Nafarroa Beherekoa, XIII-XV. mende artekoa.

>Agramont, Bibiano: Antso VII.a Azkarra Nafarroako erregearen basailua.

>Agramont, Felipe: Nafarroako bandoen arteko gerraren hasieran agramondarren buruzagi izan zen.

>Agramont, Pedro: Joan II.a Trastamarakoaren aldekoa izan zen.

>Agustindar: San Agustinen erregela jarraitzen duten erlijiosoak.

>Ahaide nagusiak: Nekazaritzako nobleziaren maila goreneko pertsonaiak, lur eta olak kontrolatzen zituzten handiki edo jauntxoak.

>Ahumadako dukea: Giron Ezpeleta: "Guardia Civil" izeneko polizia sortu zuen (1844).

>Aiantz edo Daiantz leinua: Nafarroako izen bereko herriko familia (XIV-XV. m.).

>Aiala, Pedro: (1332 - 1407). Politikari eta idazle arabarra izan zen, aialatarren leinuko kide garrantzitsuena.

>Aiherrako Hitzarmena: Lapurtarrekin konbentzioa, ingelesen menpetik atera eta Frantziaren menpe jartzeko baldintzak ezarri ziren.

>Aijino dukea: Baskoniako dukea (626 - 638), Genial-en ondorengoa.

>Aimeric Picaud: ikus Picaud Aimeric: XII. mendean bizi izan zen Elizgizon eta erromes frantsesa.

>Aire, Fernando: Xalbadorbertsolaria.

>Aitasantutza eta Inperioaren arteko borrokak: Aitasantutza garaile irten zen baina ahulduta eta, boterea galdu zuen Europan.

>Aitzol: Joxe Ariztimuño Tolosa, 1896 - Hernani, 1936.

>Aizpitarte Haitzuloa: Errenteriako haitzuloa.

>Aizpun, Jesus: Nafarroako Foru-kontseiluko, Alderdi Liberal eta Demokratikoen Elkarteko kidea.

>Aizpun Santafe, Rafael: Politikan, alderdi mauristan abiatu bazen ere, Espainiako lehenengo alderdi demokrata-kristauaren fundatzailea izan zen (1922).

>Aizpurua Egaña, Itziar: Frankismoaren aurka jarduteagatik atxilotu eta Burgosko prozesuan epaitu zuten (1970).

>Aiztondo alkatetza: Gipuzkoako alkatetza nagusi historikoa. 1203ean egoitza Asteasun zegoen.

>Ajuriagerra Otxandiano, Joan: EAJko kidea (1929) eta Bizkai Buru Batzarreko lehendakaria izan zen (1934 - 1937).

>Akitania-Baskonia dukerria: Genial galo-erromatarra izan zen lehen dukea (602 - 626) eta 769an hautsi egin zen. Baskoniako dukerria bakarrik geratu zen. 

>Akitaniar: Aturri eta Garona ibaien artean bizi zen euskal leinua. Novempopulania probintzia izenez ezaguna.

>Alaba Eskibel, Rikardo: (1771 - 1843) Lehenik Napoleonen alde, eta gero, Wellingtonen aginduetara, Napoleonen kontra jardun zuen (1812).

>Alain Handia Albretekoa: Albreteko jauna zen, Joan III.a Nafarroakoaren aita.

>Alamein El, Bataila: 1942ko urriaren 23an, Bigarren Mundu-Gerran Suez-era zihoan armada italo-alemaniarra garaitu zuen bataila.

>Alariko I.a: Bisigodoen erregea (396 - 410). Inperio Erromatarrari eraso egin zion.

>Alariko II.a: Akitaniako bisigodoen erregea (484 - 507).

>Albako II. dukea: 1512an Iruñea inbaditu zuen.

>Albako dukea III., Alvarez de Toledo: "Odolaren tribunala" tribunala sortu zuen.

>Albitarrak: Kataroen mugimendua, Alemanian sortu zen XII. mendean.

>Albiz, Fortun Ibañez: Bizkaiko politikaria. Ingalaterrako Eduardo IV.arekin Westminsterko hitzarmena sinatu zuen.

>Albret bizkonderria: (Labrit) Gaskoniako herrialdea da, erromatarraren Novenpopulania probintzia historikoan.

>Albret errege-dinastia: Gaskoniako Albret edo Labrit bizkonderrian sortutako Nafarroako errege dinastia.

>Alcalá Zamora, Nizeto: (1877 - 1949). Espainiako Bigarren Errepublikako lehendakaria.

>Aldasoro, Ramon Mari: Ezker Errepublikarreko kidea, Euskal Estatutua onartzearen alde egin zuen  (1932).

>Alderdi komunistaren manifestua: K. Marx eta F. Engels-ek idatzitako lana (1848).

>Alcalá Zamora, Niceto: Bigarren Errepublikako lehendakaria (1931 - 1936).

>Aleson, Frantzisko: Historialari eta kronikaria.

>Alexandro Farnesio: >Alejandro Farnesio: Espainiako Koroaren zerbitzuan aritu zen.

>Alexandro Handia: Egipton, Alexandria fundatu zuen eta persiarrak garaitu zituen Gaugamela edo Arbelako guduan (331).

>Alfontso Aragoikoa: (1415 - 1485). Nafarroako Joan II.a Trastamara eta Eleonor Aragoikoaren sasiko semea.

>Alfontso I.a Borrokalaria: Iruñeko XIII. erregea eta Aragoiko erregea (1104 - 1134).

>Alfontso I.a Borrokalariaren testamentua: Baionako setioan idatzitakoa, 1131ko urrian.

>Alfontso II.a Aragoikoa eta I. Kataluniakoa: Bartzelonako konderria jarauntsi zuen eta Proventza (1116) eta Roselló (1172) anexionatu zituen.

>Alfontso III.a Asturiaskoa: Bere kronikan, lehen baskoiak esaten zitzaien lekuetan Araba eta Bizkaia izenak azaltzen dira.

>Alfontso V.a Leongoa: Leongo erregea (999-1028), Bermudo II.aren semea.

>Alfontso VI.a Gaztelakoa: 1076an, Nafarroako Antso IV.a Peñalengoa hil zutela aprobetxatuz Errioxa, Bizkaia eta Gipuzkoa inbaditu zuen

>Alfontso VII.a enperadorea: Bere agintaldian Portugalek independentzia lortu zuen.

>Alfontso VIII.a Gaztelakoa: Euskal Herriko erregea, Antso VII.a Azkarra, Marokon zegoela aprobetxatuz Nafarroa inbaditu eta Araba eta Gipuzkoa hartzea lortu zuen (1200).

>Alfontso X.a Jakituna Gaztelakoa: Letrak eta zientziak bultzatu zituen eta gaztelaniazko prosaren aitzindaritzat hartzen da.

>Alfontso XI.a Mendekaria: Bere politika larderiatsua izan zen eta Marindarren aurka.

>Alfontso XII.a Espainiakoa: 1876ko uztailaren 21ean Foruak abolitu eta foru-lurraldea probintzia bihurtu zuen.

>Alfontso XIII. Espainiakoa: Primo de Riveraren diktadura bultzatu zuen (1923 - 1930).

>Alkiza, Antso: Hondarribian jaio eta Habanan hil zen. Galeoi-kapitaina, Ameriketako kontrabandista eta pirata ingeles eta holandesak atzematen iaioa.

>Allende Salazar, Anjel: Lehen Gerra Karlistan, karlisten kontra jardun zuen Bergarako hitzarmena sinatu arte.

>Alli Aranguren, Juan Cruz: Familia karlistan sortua, UCDn egon ondoren UPNra pasatu zen. Nafarroako Gobernuko lehendakariaren aholkularia (1979 - 1983).

>Allières, Jacques: Euskaldunen hizkuntza, literatura eta historiari buruzko "Les Basques" lana argitaratu zuen.

>Aliantza Hirukoitza, 1668: Frantziari aurre egiteko sinatutako ituna (Haga, 1668-I-23).

>Aliantza Hirukoitza 1882: Bismarck-en eskutik, Alemania (Prusia), Austria-Hungria eta Italiaren artean sinatutako Ituna (1882 - 1915).

>Aliantza Laukoitza 1718: (1718-VIII-2). Espainiari Utrecht-eko ituna betearaztea zuen helburu.

>Aliantza Laukoitza 1814: Europako lau probintzi handik (Austria, Errusia, Ingalaterra eta Prusia)  Vienan bildu ziren kongresuan.

>Aliantza Saindua, 1815: Errusia, Austria eta Prusiaren arteko ituna (Paris, 1815-IX-26).

>Aliénor: ikus Leonor Akitaniakoa.

>Alkate eta auzapezak: Arabierazko al-kadi hitzak epaile esan nahi du.

>Alkateen mugimendua: Francoren diktadurak utzitako alderdi politikoen hutsunea betetzeko eta, euskal herritarren eskubideak eta askatasuna defendatzeko sortua.

>Almoravideak: Monje gerlarien kofradia eta dinastia berberea (1061-1147).

>Alonso, Jose: Justizia ministroa zen Lege Paktatua indarrean sartu zenean (1841).

>Altabizkarko kantua: Irabazle izan ziren baskoien ikuspegitik idatzitako dokumentu bakarrenetakoa. 

>Altadill Torrontera de Sancho San Roman: Historialari eta militar nafarra, jaiotzez toledoarra (1858 - 1935).

>Altos Hornos de Vizcaya: Bizkain, industrializazioaren ikurra izan zen.

>Altsasuko bentako ekintza: Lehen Gerra Karlistan, Gasteiztik Iruñera Quesada jeneralak bere armadari dirua eramatera zihoala-eta egindako segada.

>Altube Lertxundi, Sebero: Bere lan nagusiak euskarari eskainitakoak dira (1920-36).

>Altuna Etxabe, Jesus: Biologi Zientzietan lizentziatu zen (1960). 

>Altuna, Inazio Manuel: Azkoitiko zalduntxoa.

>Altxerri: Aiako haitzuloa.

>Alvarez de Eulate: Valentzia eta Granadako inkisidore eta Gorteetako inkisidore nagusi (1739).

>Alvarez de Toledo: ikus Albako dukea.

 >Alvarez Enparantza, Jose Luis: "Txillardegi" Ekin ikasle-taldearen, ETAren (1960) ESBren eta Aralarren (2003) sorreran parte hartu du. Hizkuntzalaritzan lizentziatu zen 1961ean.

>Al-Mansur (Almanzor): Errioxa-Nafarroan Antso III.a Nagusiaren kontrako espedizio batetik bueltan, hil zen Medinacelin, 1002.

>Alzaga Anabitarte, Toribio: Bere lehen obra: "Aterako gara" (1888).

>Amadeo I.a Saboikoa: Aostako duke eta Espainiako errege (1870 - 1873) izan zen.

>Amaiako gotorlekua: Ordoño I.ak baskoien kontrako gudutan bere erresumaren mendebaldeko marka finkatzeko gotortu egin zuen (850 - 866).

>Amaiurko setioa: Gaztelua defendatzeko borroka heroikoa burutu arren, azkenean gazteluaren kontrola galdu egin zuten (1522 - VII - 19).

>Amando dukea: Baskoniako duke frankoa (638-660). Aijinoren ondorengoa.

>Amboiseko konspirazioa: 1560an, Frantziako Frantzisko II.a, bere ama Catalina Medicikoa eta Guise etxearen eraginetik askatzeko konspirazioa.

>Amiriak: Al-Mansur-ekin familia-loturak izan edota bere konfiantza-taldeko partaideak zirenak.

>Amnistiaren Aldeko Batzordeak: Euskal preso politikoentzat amnistia orokorra lortzeko helburuaz 1975ean Hego Euskal Herrian sortutako elkarte asanblearioak.

>Ana Austriakoa: Nafarroako Luis II.aren, Frantziako XIII.a, emaztea (1615).

>Anai-artea: Ipar Euskal Herrian euskal errefuxiatu politikoei laguntza eskaintzeko sortutako erakundea (Donibane-Lohizune, 1969).

>Anarkosindikalismoa: Korronte anarkista, XIX. mendearen hondarretan ditu bere sustraiak.

>Andaluzia: Europako hegoaldeneko lurraldea afrikarekiko.

>Andia, Domenjon Gonzalez: ( ? -1489) Ingalaterran Gipuzkoako enbaxadore izan zen.

>Andorra: 1278an, Foixeko kondeak eta Seu d'Urgellgo apezpikuak gobernatzea erabaki zen.

>Andregoto Galindez: Aibarren hil 972an. Iruñeko erregina eta Aragoiko kondesa, Galindo Aznar II.aren alaba eta Aragoiko konderriko oinordekoa.

>Anet-eko kapitulazioak: Nafarroako Felipe III.a Prestuaren alaba Maria, Aragoiko Pedro IV.arekin ezkontzeko eginiko kapitulazioak (1337).

>Anglikanismo: Eliza katolikoa, kristautasunaren hiru erakuntza nagusietako bat.

>Anglosaxoiak: Britainia Handian indarrez sartu eta normandiarren konkista arte (1066) gobernatu zuten anglo, saxoi eta jutoen herria.

>Angulemako dukea: San Luisen Ehun Mila Semeak gidatu zituen.

>Ansaldo Bejarano: (1901 - 1958) Gerran hegazkin-pilotu izan zen; Sanjurjo jenerala Portugaldik atera behar zuen hegazkina gidatu zuen.

>Ansoleaga Elizondo Florentzio: "Exploración de cinco dólmenes de Aralar" liburua idatzi zuen (1915).

>Ansotegi, Toribio: (1805 - 1886). Esparteroren eskolta eta gidaria izan zen Bilboko martxan.

>Antonio Borboikoa: Nafarroako Joana III.a Albretekoaren senarra.

>Antso abadea: Leireko abadiako buru eta Iruñeko apezpiku izan zen; Naiarako monastegia gobernatu zuen (1028 - 1030).

>Antso Gartzia kondea: Arabako eta Gaztelako kondea (995 - 1017).

>Antso Gilen: Okzitaniarren Tolosako kondeen aurkako borrokan Nafarroako Antso III.aren laguntza izan zuen.

>Antso Gillermo: Baskoniako printzea eta Gaskoniako dukea (961 - 996).

>Antso Larrosakoa: Huescako kalonjea (1098) eta Iruñeko apezpikua izan zen (1112 - 1142).

>Antso I.a Lodia Leongoa: Leongo erregea (956 - 958 eta 960 - 966).

>Antso I.a Gartzes: Iruñeko erresuma mendebaldeko euskal lurraldetara zabaltzen hasi zen: (ager vasconum).

>Antso II.a Gartzes Abarka: bere alaba Abda, Al-Mansurrekin ezkondu zuen.

>Antso II Gaztela Leongoa: Fernando I.aren semea. Hiru Antsoen Gerran esku hartu zuen (1065 - 1067).

>Antso III.a Gaztelakoa: Aita hil zenean Gaztelako koroa jaso zuen (1157).

>Antso III.a Nagusia: Iruñeko VIII.erregea (1004 - 1035) eta Euskal lurralde osoa batu zuen lehena.

>Antso III.a Nagusiaren oinordetza: Nafarroako Antso III.ak smeei egindako oinordetza.

>Antso IV. Gartzes Peñalengoa: Ramon eta Ermesinda anai-arrebak Antso erregea arroilatik behera amildu zuten Peñalen-en.

>Antso IV. Gaztelakoa: Gaztelako erregea (1284 - 1295). Alfontso X.a Jakitunaren bigarren semea.

>Antso V. Ramirez: Nafarroako beste erregeek ez bezala, honek, Erromako elizaren nagusitasuna onartu eta Aita Santuarekin harreman onak izan zituen.

>Antso VI.a Jakituna: "Rex Pampilonensium" titulua alde batera utzi eta "Rex Navarrorum" erabili zuen erresuma osoari aipamena egiteko: Iruñea, Araba, Bizkaia, Gipuzkoa, Errioxa eta Tutera.

>Antso VI.aren Foru eta Frankiziak: Bere erregealdian lege idatziak martxan jarri eta herri askori eman zizkien Foruak: Durango, Tutera, Donostia...

>Antso VI.aren Mapa: Enrike II.a Plantageneten "Division of kingdons of  Navarre and Spain, 1177" laudoaren ondoren.

>Antso VII.a Azkarra: Imulei Abdalai errege arabiarra laguntzera joan zen Marokora; han zegoela, Aragoiko Pedro II.ak eta Gaztelako Alfontso VIII.ak Nafarroa arpilatzea adostu zuten.

>Antso VII.aren mezularia: nola mezulari batek esaten dion Antso VII.a Azkarrari Euskal Herrian gertatutakoa bera Marokon den bitartean.

>Antxieta, Joanes: Konpositore gipuzkoarra (Azpeitia, 1462-1523).

>Antzin Aroa: Historiaurrearen bukaeratik Erdi Aroaren hasiera artekoa.

>Añoveros apezpikua: Francoren gobernu eta Elizaren arteko krisia sortarazi zuen eta etxetik irten gabe egotera behartu zuen gobernuak (1974).

>Apokalipsia: 1000. urtean Elizak erabili zuen munduaren bukaera igartzeko.

>Apraiz Buesa, Angel: Eusko Ikaskuntzaren lehen kongresua antolatu zuen (1918).

>Araba: Euskal Herriko probintzi historikoa, herriz herri.

>Araba: historia.

>Aragoiko erresuma: Nafarroako erresumatik sortua.

>Arana Goiri, Sabino: EAJ alderdiaren sortzailea.

>Arana Goiri, Luis: Espainolen arteko gerran euskaldunek esku hartzea gaitzetsi zuen eta estatutuaren aldeko gestioa ez zuen onartu.

>Aranzadi Etxeberria, Engrazio: "Kizkitza". "Euzkadi" egunkari abertzaleko zuzendaria izan zen 1927 arte. Elizak eskumikatu egin zuen.

>Aranzadi Irujo, Manuel: Espainiako Gorteetan euskal nazionalismoaren tesia plazaratu zuen.

>Aranzadi Izkue, Estanislao: Iruñeko Abokatuen Elkargoko dekanoa.

>Arantzadi Unamuno, Telesforo: Euskal Herriko leize-zulo, harrespil eta trikuharriak aztertzen hasi zen Joxe Miel Barandiaran eta Egurenekin batera.

>Aresti Segurola, Gabriel: Euskaldun berria, euskal poesia modernoaren eta antzerkiaren bultzatzaile eta berriztatzailerik nabarmenena.

>Argala: Jose Miguel Beñaran: ETAko buruzagi eta ideologo. Luis Carrero Blancoren kontrako atentatua prestatu eta burutu zuen (1973).

>Argantzungo bataila: Baskoiek arabiarrak garaitu zituzteneko gudua (801eko iraila-urrian).

>Arianismoa: Ario eta bere jarraitzaileek predikatzen zuten doktrina.

>Aritza, Eneko: Pirineotako buruzagi baten semea, Euskal Herriko errege dinastia izango zenaren sortzailea.

>Arizmendi-Arrieta, Jose Maria: (1915 - 1976) Euskal kooperatiben sortzailea.

>Arrasateko akordioa: Konbentzio-Gerran frantsesei aurre egiteko Gipuzkoak eta Bizkaiak sinatutako hitzarmena (1794-XII-8).

>Arregi Aranburu Rikardo: Euskal idazle, kazetari eta kultur eragile.

>Arrese Magra, Jose Luis: Falanjista zen eta Espainiako Bigarren Errepublikaren aurka aritu zen (1933).

>Arriagako kofradia: Arabako lehen antolamendu politikoa.

>Arrieta-Maskarua, Jose Migel: Esparteroren aurkako altxamenduan parte hartu zuen (1840).

>Arrue Zarauz, Antonio: "Comunión Tradicionalista Vasca" alderdiko Gipuzkoako buru izan zen.

>Arsius Raka: Baionako artzapezpikua izan zen 960. urte inguruan.

>Artieda, Joan Martinez de Auriz: Pertsonaia nafarra (XV. m.). Karlos IV.a Bianako printzearen kamarlengo izan zen

>Arxu, Jean B. ; Itzulpen ugari egin zituen.

>Arzadun Zabala, Joan: Ingalaterrako Jorje V.ak Sir titulua eman zion.

>Arzamendi, Joan Bautista: (1635 - 1705) Salamancako Unibertsitateko errektore eta Inkisizio modernoaren Cuencako inkisidore fiskala.

>ASK >Abertzale Sozialista Komiteak: Bizkaian sortutako mugimendu asanblearioa (1976).

>Askatasunaren Ibilaldia: 1977an Euskadiko Amnistiaren Aldeko Gestorek antolatutako ekintza.

>Asociación Euskara de Navarra: Nafarroako Euskara Elkartea.

>Auger III.a: Oier III.a izenez ere ezagutua. Zuberoako azken bizkondea (1257 - 1307).

>Asparros: André Foix, Asparros-eko jauna.

>Astigarribia, Joan: Espainiako komunismoaren aitzindaria izan zen.

>Asturiasko erresuma: "Asturica Transmontana" eta  "Asturica Augusta" batuera. 

>Asturiasko Iraultza Sozialista: Asturiasko Errepublika Langile eta Laboraria aldarrikatu eta "gudaroste Gorria" eratu zen. Errepublikako gobernuak armada eta legioa bidali zituen bertara, Franco jenerala buru zutela.

>Atxikitutako herriak: "Moneoko Forudunak" izena ematen zaie.

>Aurignac aldia: Duela 38.000 urte inguru Homo sapiens sapiens gizakiak sortutako kultura hau mundu guztian hedatu zen.

>Austriako Etxea: Habsburg-eko etxearen adar espainolaren izena.

>Autodeterminazioa: Estatu independente izateko edo bestelako eraketa politikoren bat aukeratzeko ekintza politiko-juridikoa.

>Autodeterminazioaren Biltzarrak: 1996ko otsailean sortua. Xedea autodeterminazioa gauzatzearekin bat datozen pentsaera guztiak biltzea da.

>Autogestioa: Gestioa langileek berek egitea, zuzenean nahiz ordezkari bidez,

>Autonomia: Hego Euskal Herriaren estatu espainolaren barruko autonomia politikoaren arazoa foru-erregimena galtzean hasi zen.

>Autonomi Frontea: Hego Euskal Herriko lau probintzietan osatutako hauteskunde-koalizioa.

>Autrigoiak: Antzina euskararen lurraldean bizi zen euskal-tribua.

>Averroismo: Averroes filosofo hispano-arabiarraren lanetan oinarriturik sortu zen korrontea.

>Axlor haituloa: Dimako Indusi auzoko haitzuloa (Bizkaia).

>Axular: "Guero, bi partetan partitua eta berecia" liburu ospetsua idatzi zuen (1643).

>Aymeric Picaud: ikus, Picaud Aimeric: XII. mendean bizi izan zen Elizgizon eta erromes frantsesa.

>Azaña: 1931ko maiatzean Errepublikako lehendakari izendatu zuten (1931 - 1933).

>Azanza, Migel Jose: Napoleonek Baionara deitu zuen eta han bertako konstituzioaren erredakzioan parte hartu zuen (1808).

>Azil aldia: Mesolitoko lehen kultura, Madeleine aldiaren ondorengoa.

>Azkoitiko zalduntxoak: Ilustrazio garaian, kultur maila altuko noble-talde batek sortua.

>Azkona Diaz de Rada: Tafallako alkate eta Alderdi Liberaleko Gorteetako diputatu.

>Azkue Barrundia, Eusebio: R.M. Azkueren aita. Euskal ohiturak eta herri-tradizioa izan ziren bere olerki eta bertsoetako gaiak.

>Azkue Resurección Maria: Euskaltzaindia sortu (1918) eta Azkue izan zen euskaltzainburu bizi izan artean.

>Aznar Antso: Baskoniako duke Lupo I.a Santzioren semea. 832an, musulmanei Jaka irabazi eta bere konderrira batu zuen.

>Aznar Galindez I.a: Galindo Aznar Ribagorzako kondearen semea, Aragoiko kondea izan zen Baskonia-Akitaniako dukerriaren pean.

>Aznar Galindez II.a: Aznar Galindez I.aren semea eta ondorengoa. Iruñeko errege Gartzia Iñigez-en alaba Oneka Garseanes-ekin ezkondu zen.

>Aznar Saratxaga, Santiago: Errepublika garaiko lehen Euzko Jaurlaritzan Industriako kontseilaria izan zen (1936).

>Aznar Zubigarai, Manuel: Lehen Mundu-Gerran, gerra-kronikaria izan zen.

>Azpilikueta Jauregizar, Martin: Frai Bartolome Karrantzakoa defendatu zuen Inkisizioaren aurrean eta Erromara joan behar izan zuen (1567).

- B -

>Baigorriko bizkonderria: Baskoniako dukeek sortua (1033).

>Baiona: Lapurdiko hiriburua.

>Baiona: historia.

>Bakedano familia: Leinu nafarra, jatorriz Ameskoakoak. XIV. mendearen erdialdeaz geroztik eragin handia izan zuen Gaztelako mugaren inguruko lurretan.

>Balasque, Jules: Baionako alkate zelarik Lapurdiko historiaz arduratu zen.

>Balda familia: Bandokide-familia gipuzkoarra, jatorriz Azkoitiakoak (XIV-XV. m.).

>Bale Konpainia: Bale arrantza berpiztu nahian Felipe V.ak sortutako konpainia (Donostia, 1718).

>Balkanetako gerrak: Balkanetan izandako bi gerra (1912-13).

>Balparda Las Herrerias, Gregorio: Abertzaleen aurka sortutako "Liga Monárquica de Vizcaya" taldeko buruzagietako bat izan zen (1917).

>Banaketa: Euskal Herriaren banaketa politiko eta administratiboa.

>Bandres Mollet, Joan Maria: Burgosko prozesuan (1970) euskal preso politikoen defentsan parte hartu zuen.

>Banu Kasi edo Kasitarrak: konde bisigodoek sortutako Aragoiko familia.

>Baptistak:Kristau-elkarte baptistak Ingalaterran sortu ziren XVII. mendean.

>Baraibar Zumarraga, Federiko: Diputatu nagusia zelarik, bera mintzatu zen Araban lehen aldiz euskaraz hitzaldi ofizial batean.

>Barandiaran, Joxe Miel: Euskal Herriko antropologi eta etnologia aditua.

>Barduliarrak: Antzina euskararen lurraldean bizi zen baskoien familiako euskal-tribua.

>Baroja, Julio Caro: Historialari, antropologo, etnologo eta hizkuntzalaria izan zen. Pio Barojaren iloba.

>Baroja Nessi, Pio: "98ko belaunaldia" osatuko zuten idazle-talde gaztearekin artikuluak kaleratzen hasi zen aldizkarietan.

>Barroeta Zarauz, Joakin Maria: Konbentzio-Gerran, Getarian Batzar Orokor bereziak bildu eta frantsesen aldeko erabakiak hartu zituen.

>Barry kondesa, Jeanne Bécu, Du: Gillotinan hil zuten Izualdian.

>Basileako Ituna 1795: Frantziak Konbentzio-Gerraren ondoko bakea sinatu zuen Espainiar eta Prusiar monarkiekin (Basilea 1795).

>Baskaran Larreategi, Martzelino: Eibarko PSOE alderdiko eta UGT sindikatuko bultzatzaileetakoa izan zen.

>Baskoiak: Antzina euskararen lurraldean bizi zen euskal-tribua izendatzeko hitza.

>Baskoien hedapena: Salustio Cayok (K.a. 86-35) “baskoi” hitza idatzi zuen euskal eremu zabalena izendatzeko.

>Baskonia-Akitania dukerria: Baskonian 602tik aurrera ezagutzen ziren dukeak,

>Baskoniako dukerria: Novempopulania erromatar probintzian frankoek ezarritako administrazio-barrutia.

>Baztan, Gartzia: Gipuzkoako jauna (1196 - ~1200).

>Basterretxe, Jean Pierre: Iraultza Frantsesean Asanblada Legegileko eta Baionako merkataritza-epaitegiko lehendakari.

>Bastilla hartzea: 1789ko uztailaren 14an, matxinatuek hartu egin zuten. Iraultza Frantsesaren hasiera izan zen.

>Batallón Vasco-Español: Talde paramilitar espainiarra.

>Batasun Liberala: O'Donnell-ek sortu zuen 1845ean, liberal eskuindarrak batu zituenean.

>Batzar nagusiak: Erdi Aroan sortutako Euskal Herriko administrazio eta politikazko erakunde nagusia.

>Beaumont leinua: Nafarroako erresumako familia.

>Beaumont Frantses: Albako dukearekin batera parte hartu zuen Nafarroako inbasioan eta Enrike II. Albreti aurre egin zion Noaingo batailan (1521).

>Beaumont Joan: (? - 1487) Karlos IV.a Bianako printzearen irakasle izan zen.

>Beaumont Karlos: (1361 - 1433) Luisen semea. Dinastiaren fundatzailea.

>Beaumont Luis: (? - 1376) Felipe III.a Prestuaren eta Joana II.aren semea, Durresko duke eta Nafarroako infante.

>Beaumont Luis: (? - 1464) Leringo I. kondea. Madrilen Enrike Gaztelakoaren basailu zela hil zen.

>Beaumont Luis: (?- 1508) Leringo II. kondea. Leonor I. Nafarroakoa eta Gaston Foixkoarekin zituen harremanak hautsi egin ziren. Fernando II.a Katolikoarekin aliatu zen (1475).

>Beaumont Luis:  Leringo III. kondea. Albako dukearen tropa gaztelarrak Nafarroa inbaditu zuenean, Leringo III. kondea izan zuten buru (1512).

>Becket: Enrike II.ak Clarendongo Konstituzioa proklamatu (1164) eta Tomas Becket aurkakoa izan zuen.

>Behe-Paleolitikoa: Gutxi gorabehera: K.a. 3.000.000. urtetik K.a. 150.000. urte bitartean.

>Bela, Jakes: Kalbindarra, Lextarreko Gorteko baile eta erret epailea (1631).

>Bela Jeanne-Philippe: Aberats, jaun eta lurjabe handiki, klase apalen aurka aritu zen.

>Bela Ladron: Alfontso VII.aren zerbitzura zegoela, Bizkaia eta Gipuzkoako jaun eta Arabako konde egin zuten.

>Bela Ximenez: 1029an, Leonen gordeta, Gaztelako infante Gartzia-ren komitea eraso zuten, infantea Bermudo III.aren alabarekin ezkontzea zihoala.

>Bela leinua: Arabako apezpiku-familia (XI-XII. m.).

>Belateko gudua: Baztango mendietan, gipuzkoar-gaztelazarrek nafar osteak eraso zuten.

>Belaunaldia, 98koa: Espainian, XIX. mendeko azken hamarkadako eta XX. mendearen hasierako idazle-talde baten mugimendua.

>Belaz, Joan: Bela Ladronen semea. Arabako teniente izan zen bere aita hil ondoren (1174 - 1179).

>Belaz de Medrano, Jaime: XVI. mendeko zaldun nafarra. Guillermo Gufier-en agindupean agramondarren gudaria.

>Beldarrain Olalde, Pablo: Espainiako Gerra Zibilean (1936) gudari gazteen trebatzaile, Euzko Gudarozteko komandantea izan zen.

>Beloke-ko abadia: Beneditarren monasterioa, Ahurti udalerrian (Lapurdi).

>Beltraneja Joana (La): Gaztelako Enrike IV. eta Joana Portugalekoaren alaba, uztez sasikoa.

>Beltzuntze leinua: Nafarroa Behereko noble-familia (XVI - XVIII. mendea).

>Berastegi Mariaka, Prudentzio: Konbentzio-Gerra hastean Arabako lurraldea babesteko ardura hartu zuen (1793).

>Berceoko, Gonzalo: Poeta errioxarra, nafar erromantzez idatzi zuen eta tarteka, euskal hitzak ere erabili zituen.

>Berengela Leon-Gaztelakoa: Leongo (1197 - 1204) eta Gaztelako (1214 - 1218) erregina.

>Berengela Nafarroakoa: Nafarroako printzesa (1165 - 1230) eta Ingalaterrako erregina (1191 - 1199).

>Berenger Ramon I: Bartzelona, Girona eta Ausonako kondea (1018 - 1035).

>Bergara: Gipuzkoako herria.

>Bergarako Erret Mintegia: 1776an sortu zen Euskal Herriko Adiskideen Erret Elkartearen eskutik.

>Bergarako Hitzarmena: Lehen Gerra Karlistari amaiera eman ziona (1839 - VIII - 31).

>Bermudo III: Leongo erregea (1027 - 1037). Alfontso V.aren semea.

>Beroiak: Antzina euskararen lurraldean bizi zen baskoien familiako euskal-tribua.

>Berrezarkuntza absolutista 1814: Espainian, Cádizko Konstituzioaren erreformak ezabatu eta absolutismoa berrezartzeko ahalegina (1814).

>Berrezarkuntza Frantzian 1814: Bi berrezarkuntza ezagutu ziren Frantzian.

>Berrezarpena Espainola 1874 - 1902: Borboien dinastiako Alfontso XII.ak ezarri zuen Espainian (1874) eta Alfontso XIII.a adin-nagusian amaitu zen (1902).

>Beorlegi Canet, Alfontso: Mola jeneralarekin Nafarroako altxamendua antolatu zuen (1936).

>Bessarion, Joan: Trebizondan jaio zen 1402an g.gb. Kalisto III.a aita santuak Iruñeko apezpiku egin zuen (1458).

>Biarno: Antzinako nafar erresumako herrialdeko probintzi historikoa, herriz herri. Pau du hiriburu eta Zuberoa ondoko herri batzuetan oraindik ere euskaraz egiten dute. Biarnon euskal toponimia oso aberatsa da.

>Biarno: historia

>Bianako Printzea Instituzioa: Nafarroako Diputazioaren kultur erakunde ofiziala.

>Bianako Printzerria: Nafarroako Karlos III.a Prestuak bere biloba Karlos IV.arentzat sortutako printzerria (1423 - I - 20).

>Biblia: Judu eta kristauek sakratutzat hartzen dituzten liburuen bilduma.

>Bidart, Filipe: Iparretarrak taldearen sorreran parte hartu zuen (1972).

>Bigarren Gerra Karlista: (1872 - 1876).

>Bigarren Mundu-Gerra: (1939 - 1945).

>Bilbao Egia, Esteban: Primo de Riveraren laguntzaile eta Bizkaiko Foru Aldundiko diputatu nagusi izan zen (1926 - 1930).

>Bilbo: Bizkaiko hiriburua.

>Bilbo: historia

>Bilintx >Bizkarrondo, Indalezio: Bertsolari eta euskal idazle izan zen.

>Bisigodoak: Godo-herri germaniarraren bi adarretako bat.

>Bismarck Otto von: Prusiaren probetxurako Alemaniaren batasuna lortu zuen (1864 - 1871).

>Bizantziar inperioa edo Ekialdeko Erromatar Inperioa: Ekialdeko zatia, 395ean sortua eta 1453an turkiarren menpe erori zena.

>Bizkaia: Euskal Herriko probintzi historikoa, herriz herri.

>Bizkaia: historia.

>Bizkaiko I. jauna: Iñigo Lopez Ezkerra Bizkaiko I.a jauna izan zen (1040 - 1077).

>Bizkaiko II. jauna: Gaztelako Alfontso VI.aren kolaboratzaile izan zen.

>Bizkaiko III. jauna: Naiarako, Arabako eta Bizkaiko gobernadore izan zen 1116. urte arte.

>Bizkaiko IV. jauna: Alfontso Borrokalariak Bizkaiko jaurgoa kendu zion (1116), beti Gaztelako erregearen alde jokatu baitzuen.

>Bizkaiko V. jauna: Nafarroako Antso VII.a Azkarraren aurka lagundu zion Gaztelako Alfontso VIII.ari, Araba eta Gipuzkoako inbasioan (1200).

>Bizkaiko VI. jauna: Bere aitarekin batera musulmanen aurka borrokatu zen Andaluzian eta "Navas de Tolosa-ko" batailan parte hartu zuen (1212).

>Bizkaiko VII. jauna: Gaztelako Fernando III.aren zerbitzura zegoenean erret-alferez egin zuten.

>Bizkaiko VIII. jauna: Gaztela eta Leongo Antso IV.ak bere ezpataz lepoa moztu zion (1289).

>Bizkaiko IX. jauna: Aitaren heriotza mendekatu nahian, Aragoiko erregearekin bat egin zuen Gaztelako koroaren kontra (1288).

>Bizkaiko X. andrea: Maria Diaz I.a Bizkaiko X. eta XII. anderea izan zen (1289 - 1295; 1310-1322 eta 1326-1334).

>Bizkaiko XI. jauna: Bizkaiko jaun titulua lortu zuen Lara etxekoen laguntzari esker (1295). Bilbo fundatu zuen 1300ean.

>Bizkaiko XII. andrea: Maria Diaz I., Bizkaiko X. andrea bera. 

>Bizkaiko XIII. jauna: Bermeoko gobernadore izan zen 1313. urtetik aurrera, eta Alfontso XI.aren tutore 1320an.

>Bizkaiko XIV. andrea: Bere amona Maria Diaz I.ak tituluari uko egin zionean, eta Alfontso XI.aren trabak gaindituz, Bizkaiko andrea bilakatu zen (1334).

>Bizkaiko XV. jauna: Hiru urterekin umezurtz gelditu eta Bizkaiko jaun izendatu zuten (1350).

>Bizkaiko XVI. andrea: Joana Lara Diaz Haro etxeko azkena izan zen Bizkaiko jaurgoan.

>Blanka Artoiskoa: Enrike I.a Potoloarekin ezkondu zen (1269).

>Blanka Borgoniakoa: Nafarroako Karlos I.arekin, Frantziako V.a, ezkondu zen (1307).

>Blanka I.a Nafarrokoa: Nafarroako erregina (1425). Blanka hil ondoren nafar leinuen arteko borroka hasi zen: agramondarrak eta beaumondarrak.

>Blanka II.a Nafarrokoa: 1461ean, Karlos IV. Bianako printzea pozoiturik hil eta Blanka izan zen erregina, bere aitak ordea, Ortezeko gazteluan itxi zuen.

>Blanka Gaztelakoa: Frantziako Luis VIII.arekin ezkondu (1200) eta Frantziako erregina izan zen.

>Blanka Nafarroko eta Gaztelakoa: Gaztelako erregina izan zen (1151 - 1156), baina lehen semeaz, Alfontso VIII.a izango zenaz, erditzean hil zen.

>Bolinkoba: Abadiñoko haitzuloa (Bizkaia).

>Bonaparte Jose: Napoleon I.aren anaia. Espainiako erregea (1808 - 1813). 

>Bonaparte Luis Luziano: Euskal Herritik kanpo euskarak izan duen ikertzaile eta sustatzaile garrantzitsua, 8 euskalki bereiz zituen lehenbizikoz.

>Borboiko dukea, Karlos III.a: Luis XII.ak kondestable izendatu zuen (1514).

>Borboi etxea: Frantziako noble-, printze- eta errege-dinastia; Nafarroa, Frantzia, Napoli eta Parmako dukerrian erreinatu zuen eta Espainian erreinatzen du XVIII. mendeaz gero.

>Borgia, Zesar: Politiko trebe eta artezalea izan zen, baina zitala eta krudela. Makiavelok eredutzat hartu zuen "Printzea" liburuan.

>Bosquet, Joan: Nafarroako erresumako altxorzain eta kantzelaria XV. mendean.

>Bostehunen kontseilua: Frantziako Konbentzioak III. urteko konstituzioan osatutako asanblada legegilea (1795).

>Bourges-ko Santzioa 1438: Frantziako Elizaren diziplina orokorra eta Erromarekin zituen harremanak finkatzeko alde bateko arauak ezarri zituen.

>Brea, Antonio: Bigarren Gerra Karlistan Jeneral karlista zelarik, Gares eta Belabietako batailetan eta Bilbo eta Portugaleteko setioetan parte hartu zuen.

>Brest-Litovsk-eko Ituna 1818: Bake Ituna (Errusia, 1818ko martxoaren 3an).

>Britainia Handia: Europako ipar-mendebaldeko uhartea.

>Brocar, Arnaldo Guillen. Euskal Herriko lehen inprimatzailea. Iruñean bizi izan zen 1484-1501 bitartean.

>Brontze Aroa: Brontzearen lanketa zabaldu zen historiaurreko aroa (IV-II. milurtekoak), Burdin Aroaren aurrekoa.

>Bruzain, Pierre: Euskaltzale eta hizkuntzalaria izan zen.

>Burdin Aroa: Burdinaren lanketa zabaldu zen historiaurreko aroa (II-I. milurtekoak), Metal-Aroaren bigarren aldia.

>Burdin gerrikoa: Espainiako Gerra Zibilean, Bilbo inguruan sortutako gotorleku-sistema (1936).

>Bureba: Antzinako nafar erresumako herrialdeko probintzi historikoa, herriz herri. Euskararen lurraldearen mendebaldeko muga izan zen.

>Bureba: historia.

>Burgosko Auzia 1970: Franco-ren diktadurak ETAren kontrako epaiketarik handiena, Burgosen.

>Butron Legia, Diego: 1655ean hil zen. Hondarribiko alkate zela frantsesek herria setiatu zuten, baina Diegok aurre egin zien.

>Butroe leinua: Bizkaiko bandokide-familia. Oinaztarren alde borrokatu ziren.

- C -

>Cabarrus, François: Banku Nazionala eratzeko aurreproiektua aurkeztu zuen, gerora "Banco de España" izango zena (1782).

>Cabarrus, Teresa: Pertsonaia historiko lapurtarra. Maitale asko izan zituen. Izualdian Bordelera jo zuen.

>Cabrera Griño, Ramon: Aragoi Behereko tropa karlisten komandantea.

>Calatravako ordena: Espainiako ordena erlijioso eta militar antzinakoena.

>Calvo Sotelo, Jose: Hazienda-ministro izan zen Primo de Riveraren diktadurapean (1925-30).

>Cambraiko bakea: Andereen bakea izena ere hartu zuen. (Inperio Saindua, 1529).

>Cambraiko liga: Julio II.a aita santuak, Maximiliano enperadoreak, Luis XII.ak eta Aragoiko Fernandok veneziarren aurka sinatutako ituna (1508).

>Campion, Arturo: Ikus Kanpion, Arturo.

>Campoformioko ituna: Napoleonek Italian izandako garaipenaren ondoren, Frantziak eta Austriak sinatutako ituna (Venezia, 1797).

>Canovas del Castillo: Bere eraginez berrezarri zen borboien dinastia (1874) eta konstituzio berria ezarri zuen (1876).

>Caracas-ko Erret Konpainia Gipuzkoarra: Peñafloridako kondeak eta beste hainbat merkatari eta nabigatzaileek sortu zuten merkatal konpainia (1728).

>Cardona, Maria: XVII. mendeko pertsonai nafarra. Nafarroako Luis Bravo erregeordearen emaztea.

>Careaga Basabe, Plar: Injinerutzan lizentziatutako Espainiako lehenengo emakumea izan zen (1929).

>Carlos ikus: Karlos

>Carrero Blanco, Luis: Frankoren ministroa Espainian (1951 - 1973).

>Carrillo, Santiago: 1960an Espainiako Alderdi Komunistako idazkari orokor izendatu zuten.

>Carro, Leandro: Bizkaiko greba orokorra antolatu zuen (1917).

>Casas Viejasko gertaerak: Casas Viejas (Cádiz, Espainia) herrixkako biztanleak altxa (1933), komunismo libertarioa aldarrikatu eta lurralde-banaketa egin zuten.

>Casimir-Perier, Jean: Frantziako Hirugarren Errepublikako lehendakari hautatu zuten (1894-95).

>Cassaigne Philibert, Charles: Frantziako mapa topografiko ugari egin zituen armadarako.

>Castelar, Emilio: Monarkiaren aurkako eta errepublikar sutsua, Espainiako Lehen Errepublikako lehendakaria izan zen (1873-74).

>Castelbongo bizkondea: Bere osaba Gastón Feboren etsai amorratua.

>Castells Artetxe, Miguel Maria: Politikari loturiko epaiketetan espezializatzen hasi zen. Burgosko prozesuan parte hartu zuen (1970).

>Castillo, Pedro Gonzalez del: Kalagorriko apezpiku zelarik, Bizkaiko erlijioso eta jaunekin tirabira asko izan zituen.

>Castillon Alphonse: Bigarren Mundu-Gerraran preso hartu zuten (1939).

>Castillongo bataila: Frantziako Karlos VII.ak ingelesak garaitu zituen gudua (1453).

>Castlereagh bizkondea Robert Stewart: Ez zuen onartu Europako potentziek Espainiako 1820ko altxamendu liberalaren aurka egitea.

>Castro, Jose Ramón: Nafarroako erret artxibategi orokorreko zuzendari.

>Cateau-Cambrésisko itunak: 1559an, Frantzian sinatutako bi bake-hitzarmenen izena.

>Cauchon, Pierre: Joana Ark-ekoaren aurkako prozesuan (1431) epailea izan zen.

>Caupenne D´Amou Anne Henri Louis: Estatu Orokorretan Lapurdiko nobleziaren diputatu izendatu zuten Uztaritzen (1789).

>CDN >Convergencia de Demócratas Navarros: Nafar Demokraten Elkargunea.

>CDS >Centro Democrático y Social: Espainiako alderdi politiko zentrista

>CEDA-EAKE: "Eskuin Autonomoen Konfederazio Espainola".

>CFDT Confédération Française et Démocratique du Travail: Lan-Konfederazio Frantses Demokratikoa.

>CFE-CGC : Confédération Française de l'Encadrement - Confédération Générale des Cadres: Buruzagitzaren Konfederazio Frantsesa - Buruzagien Konfederazio Orokorra.

>Chambordeko kondea: 1836an, Printze frantsesa. Frantziako erregegai aldarrikatu zuen bere burua, Enrike V.a izenaz.

>Chansons de Roland, La: Karlomagnoren kronikariek idatzi zutena alde batera utzi eta "chansons de geste" delako moldez kontatu zuten poetek.

>Chao, Agustin: ikus Xaho

>Chinchillaren Kapitulazioak: 1483an eta 1487an oinaztar eta ganboar arteko borroka amaitzeko Garcí Lopez de Chinchillak gaztelarrak egindako ordenantzak.

>Churchill, Sir Winston: Bigarren Mundu-Gerran lehen ministro izendatu zuten Erresuma Batuan.

>Cid Campeador: Espainiako historiografian errekonkistako pertsonaiarik ospetsuenetakoa.

>Cisneros Kardinala: 1507-1516 artean Kardinala eta Gaztelako Inkisidore Nagusia.

>Clarendongo konstituzioak: Enrike II.ak Ingalaterrako Elizaren erregearekiko autonomia murrizteko asmoz egindakoa (Clarendon, 1164).

>Claveria Arza, Carlos: Nafarroako gobernuko kontseilari eta foru-diputatua izan da.

>Cluny Abadia: 910ean, Akitaniako dukearen eskutik beneditarrek abadia bat fundatu zuten, Cluny herrian.

>CNT Confederación Nacional del Trabajo: Espainiako langile-erakunde anarkosindikalista (Bartzelona, 1910).

>CNV Comunión Nacionalista Vasca.

>Cocherelgo gudua: Nafarroako Karlos II.aren tropa anglo-nafarren eta Frantziako armadaren arteko gudua (1364).

>Condéko etxea: Borboiko etxearen albo-adarra.

>Confebask: Confederación Empresarial Vasca: Euskal Entrepresarien Konfederakuntza.

>Coligny, Gaspard: (1519 - 1572) Frantziako Almirantea.

>Companys i Jover: Bigarren Errepublika (1931 - 1939) garaian Kataluiniako Generalitateko lehendakari

>Comisiones Obreras. >CCOO: "Langile-Komisioak". Langile-sindikatua.

>Concini: Menturazale italiarra Frantziaren zerbitzura.

>Corday D´Armont, Charlotte: Girondinoen jarraitzaile sutsu. Izualdiaren gehiegikerien kontra egitearren Marat hil egin zuen (1793).

>Cordelierren kluba: Frantziako klub iraultzailea (Paris, 1790).

>Cornelius Otto Jansen: Baionako apezpiku-kolegioko zuzendaria izan zen 1612 - 1614 bitartean.

>Crécy-en-ponthieu: 1346an, Crécy-n, Ehun Urteko Gerrako lehen gudu handia jokatu zen.

>Cro-Magnon gizakia: Goi-Paleolitikoan Europako mendebaldean eta erdialdean bizi izan zena.

>Couthon, Georges: Robespierre eta Saint Just-ekin batera triunbiratua osatu zuen.

>Cuartel Real, El Bigarren Gerra Karlistako aldizkari ofizial karlista (1873).

>Cuevasko konferentziak: Gaztelako Alfontso XI.aren eta Nafarroako Felipe III.a Prestuaren ordezkarien artean egindako hitzarmena (1336-II-28).

>Cutandako gudua: Alfontso I.a Borrokalariak, Zaragozako bidean zeuden almoravideak garaitu zituen gudua (1120).

- D -

>Dagoberto I.a: Frankoen erregea (629 - 638). Klotario II.aren semea zen.

>Dalbarrade, Jean: Nabigatzaile eta pirata euskalduna

>Danton Georges: Frantzian, Cordeliers-en kluba fundatu zuen (1790).

>Dchepare, Bernard: ikus Etxepare.

>De Gaulle, Charles: Militar, politikari eta estatu-gizon frantsesa

>Daranatz, Jean Baptiste: "Curiosités du Pays Basque" liburuan jasotako artikuluak argitara eman zituen euskal aldizkarietan.

>Deba: Gipuzkoako herria.

>Delmas, Joan Bautista Eustakio: Batez ere gai historikoetan oinarritutako lanak idatzi zituen.

>Desamortizazioa: Bi izan ziren bereziki ezagunak: 1835-1837 urteetakoa (Mendizabalena) eta 1855ekoa (Madozena).

>Descartes Rene: Adimenaren oinarrizko bi eragiketa bereizi zituen: intuizioa, eta dedukzioa.

>Deskolonizazio: Europako estatu-nazioek munduan zehar menperatutako herrien askapen prozesua.

>Desmoulins, Camille: Cordelierren klubetik egin zuen Iraultza Frantsesaren aldeko lana.

>Destrade Jean Pierre: Miarritzeko Udalean zinegotzia (1973), Asanblea Nazionaleko diputatua (1981 - 1988).

>Deza, Diego: Teologo gaztelaua eta Fraide domingotarra, Inkisizio garai gogorrenean Torquemadaren ordezkoa.

>Dibisio Urdina: Espainiako unitate militarra, boluntario antikomunistez osatua.

>Diana Poitierskoa: Enrike II.aren begiko eta amorante.

>Diana Valoiskoa: Frantziakoa Printzesa.

>Diaz de Rada, Eustakio: Andosillan jaio zen, 1815ean. Bigarren Gerra Karlistako lehen altxamenduaren buru izan zen (1872).

>Diez de Ulzurrun, Pedro: Príncipe de Viana aldizkariaren euskarazko argitalpenaren sortzaile eta zuzendari (1966 - 1973).

>Diokleziano Kaio Aurelio Valerio: Erromako enperadorea (284 - 305).

>Dogson Edward Spencer: Hizkuntzalari eta euskaltzale ingelesa.

>Domingotar: 1215ean albitar heresiaren aurka borrokatzeko sortutako erlijioso-ordena.

>Domingo de Guzmán: Erlijioso gaztelaua. Albitarren heresiaren aurka domingotarren ordena fundatu zuen (1215).

>Domingo Siloskoa: Monako beneditar nafarra. Errioxa Nafarroako erresuma zen garaian jaio zen.

>Domínguez Arévalo: Espainiako Gerra Zibilean (1936) karlisten aldean egin zuen. Francoren gobernuan justizi ministro izan zen (1938).

>Domiziano Tito Flavio: Erromako enperadorea (81-96).

>Donato: Kartagoko apezpiku zismatikoa.

>Donemiliaga Kukula: Errioxako herria. Bertan aurkitu ziren euskara idatzian ezagutzen diren lehen hitzak.

>Donibane Garazi: Nafarroa Behereko herria.

>Donibane Garazi: historia.

>Donibane Garaziko inbasioa 1512:  Gaztelako Albako dukeren osteak Donibane Garazin sartu dira Nafarroa Garaia konkistatu ondoren.

>Don Karlos dukea: Espainiako erregegaia, Bigarren Gerra Karlistan  (1872 - 1876) parte hartu zuen eta Santa Kruz apaiza bere alde izan zuen.

>Donostia: Gipuzkoako herria eta hiriburua.

>Donostia: historia.

>Donostiako Ituna 1930: Primo de Rivera jeneralaren diktadura erori ondoren, konstituzioa berrezartzeko ahalegina.

>Donostiako konkista 1794: Frantziako Konbentzioaren armadak Moncey jeneralaren gidaritzapean Gipuzkoan eginiko erasoa.

>Donostiako setioa 1813: Napoleonen eskutatik libratzeko Wellington dukearen tropa anglo-portugesek eragindako setioa, eraso, erretze eta suntsiketa.

>Don, Tello: Bizkaiko konde eta Agilarko jauna.

>Drake, Sir Francis: Nabigatzaile eta kortsarioa.

>Dreyfus afera: Ofizial frantsesa deportatu egin zuten (1874) Alemaniari sekretu militarrak saldu izana leporatuta.

>Druilhet Andre: Baionako apaizgaitegia fundatu zuen. Jansenista izan zen. Donibane Lohitzunen hil zen 1725ean.

>Dubedat: Lapurdiko itsaso-lapur ospetsua izan zen, XVIII. mendean bizi izan zena.

>Dubois, Guillaume: Kardinal eta politikari frantsesa.

>Dukerri: Erromatar inperioan "dux" titulua militarrena zen, lurralderen batean aginte militarra zuena.

>Dulantziko gudua: Lehen Gerra Karlistan, karlistek kristinatarrak garaitu zituzten gudua (1834).

>Dumbarton Oaksko plana: Bigarren Mundu-Gerraren ondoren, nazioarteko bakea segurtatzeko plana (1944).

>Dunetako gudua: Turenneko bizkondeak gidatutako armada anglo-frantsesak armada espainola garaitu zuen gudua (1658).

>Durruti, Buenaventura: Sindikalista anarkista espainola.

>Dutournier, Paul: Sarako alkate (1948 - 1978). Politikari abertzale eta euskaltzalea.

>Duvergier Hauranne: Baionako katedraleko kalonjea, jansenista bihurtu eta Richelieu kardinalak atxilotu egin zuen.

>Duvoisin, Jean Pierre: Euskal idazle eta itzultzaile.

- E -

>EA: alderdi politikoa, EAJ alderdiaren zatiketatik sortua (1986).

>EAE-ANV - Eusko Abertzale Ekintza: Gaztelaniaz >Acción Naciolista Vasca. Alderdi politikoa.

>EAJ->PNV Eusko Alderdi Jeltzailea; Partido Nacionalista Vasco. Alderdi politikoa.

>EAS >Euskal Alderdi Sozialista. Alderdi politikoa.

>Eblo kondea: IX. mendean bizi izan zen pertsonai frankoa. Baskoiek Orreagan prestatutako segadan erori eta preso hartu zituzten (824). 

>ECU edo EURO: Europako Batasuneko moneta-unitatea.

>Eduardo, Printze beltza: Pedro I.arekin hitzartu zuen Bizkaiko jaurgoa Akitaniari lotzea (1366) gaztelarrari laguntzearen truke.

>EE: Euskadiko Ezkerra. Alderdi politikoa.

>Egaña Diaz de Carpio, Pedro: Maria Kristina erreginaren aholkulari. Justizi ministroa, barne-ministroa (1853).

>Egaña, Domingo: Lehen Gerra Karlistan Iparragirrerekin batera borrokatu eta Oriamendin zauritu zuten.

>EGI >Eusko Gaztedi.

>Egia Agirre, Joakin Maria: Konbentzio-Gerran Gipuzkoako diputatua izan zen (1794-95).

>Egia Letona, Francisko Ramon: Hirurteko Konstituzionala ezarri zenean, Baionara ihes egin behar izan zuen (1820 - 1823).

>Egia, Nazario: Militar absolutista izan zen. Konbentzio-Gerran Frantsesen aurka (1793) parte hartu zuen.

>Eguren Bengoa Enrike: Geologiako eta Biologiako katedraduna Oviedoko Unibertsitatean.

>Egileor Orueta, Manuel: Bilboko Euzko Gaztediko lehendakaria (1916), Durangoko diputatu eta Amurrioko alkate.

>EHAS: Euskal Herriko Alderdi Sozialista.

>Ehun egunak: Napoleon I.a Parisera itzuli zenetik (1815 - III - 20) bigarren aldiz abdikatu zuen arteko aldia (1815 - VI - 22).

>Ehun Urteko Gerra: Ingelesen eta frankoen artean, 1337 eta 1453 bitartean, izandako gatazkak.

>EIA: Euskal Iraultzarako Alderdia.

>Eisenhower Dwigt David: Normandiako lehorreratzea zuzendu zuen (1944).

>Ekaingo haitzuloa: Deban, Gipuzkoa, dagoen haitzuloa.

>Ekialdeko Zisma: Kristau-Eliza bitan banatu zuen zatiketa: Ortodoxoa eta Katolikoa.

>Ekin: Bilboko ikasle-talde batek sortua (1952).

>Ekonomia: Frantzia eta Espainiak erdibituta, bi estatuok eragin handia izan dute, eta dute, Euskal Herriko ekonomiaren garapenean.

>ELA: Euskal sindikatua.

>Eleonor: Ikus Leonor Akitaniakoa.

>Elhuyar Lubize anaiak: Jatorri lapurtarreko familia batean sortuak.

>Elio Ezpeleta familia: Iruñerriko familia.

>Elizateak: Bizkaiko hiribilduetatik kanpoko lur zabaleko herrien asanblea.

>Eliz Estatuak Estatu Pontifikalak: 1870ean Italiako erresumak anexionatu egin zituen eta Vatikanoko lurralde txikia baino ez zuen mantendu Aita santuak.

>Elkano, Joan Sebastian: "primus circumdedisti me" esaldia du bere armarrian, munduari bira osoa eman zion lehen ontzi-buru denaren ohorez.

>Elkoro Unamuno, Jose Luis: "Alkateen Mugimenduko" eragileetako bat izan eta Herri Batasunako kidea.

>Elorza Aizpuru, Julian: Gipuzkoako Diputazioko lehendakaria izan zen (1919-24, 1930). Karlista eta Alderdi Tradizionalistako kide.

>Elosegi Odriozola, Joseba: Donostiako Artzain Onaren katedralean ikurrina jartzeagatik atxilotu egin zuten (1946).

>Emigrazioa Euskal Herrian XIX. mendea: 1815 eta 1914 urte bitartean, Europako 45 miloi jende baino gehiago emigratu zuen Ameriketara.

>Emilianotar glosak: Errioxako Donemiliaga Kukulako monasterioan aurkitutako glosak (X. m.).

>Enbata: Mugimendu politiko abertzalea. Itsasun 1963an sortua.

>Enbata: Politikako eta informazio orokorreko hilabetekaria (Baiona 1960).

>Enbeita Familia: Bizkaiko bertsolari familia.

>Engels Friedrich: Materialismo historikoaren oinarria izango zen Alemaniar ideologia (1845-46) idatzi zuen.

>Enrike Gaztelako infantea: (1288 - 1299) Gaztelako bere aitak, Antso IV.ak izendatu zuen Bizkaiko X. jaun (1289 - 1295).

>Enrike I. Potoloa: Bere anaia Teobaldo II.a Frantziako Luis IX.arekin gurutzadetara joan zenean Nafarroako erregeorde izan zen.

>Enrike I.a Guisekoa: Turkiarren kontra (1566) eta ondoren higanoten kontra borrokatu zuen.

>Enrike II.a Frantziakoa: Frantziako errege (1547-1559). Enrike II.a Albret Nafarroako erregea laguntzaile handia izan zuen.

>Enrike II.a Albretekoa: Gaztelako Errege Katolikoen eraginez Aita Santuak Enrikeren ama Katalina eskomikatu zuenean, Nafarroako errege titular bilakatu zen (1517).

>Enrike II.a Ingalaterrakoa: Nafarroa eta Gaztela arteko erreinuaren muga arazoak ebatzi zituen laudo bidez: "Division of kingdons of  Navarre and Spain" (1177).

>Enrike II. Saindua: Germaniako erregea eta enperadore erromatar-germaniarra (1014 - 1024).

>Enrike II.a Trastamarakoa: Gaztelako erregea (1369 - 1379).

>Enrike III. Beltza: Inperio Sainduko enperadore (1046 - 1056).

>Enrike III.a Frantziakoa: Frantziako erregea (1574-1589). Nafarroako Enrike III.a Frantziako Enrike IV.a izateko izendapenaren alde jarri zen.

>Enrike III. Ingalaterrakoa: Ingalaterrako erregea (1216 - 1272) eta Akitaniako dukea, Joan Lurgabearen seme zaharrena.

>Enrike III.a Nafarroakoa: 1572 - 1610 urte artean Nafarroako erregea izan zen eta 1589 - 1610 urte bitartean, Nafarroako Enrike III.a eta Frantziako Enrike IV.a.

>Enrike IV.a Frantziakoa: ikus Enrike III.a Nafarroakoa.

>Enrike IV.a Ziztorra Gaztelakoa: nobleziaren aurrean ahul jokatu zuen, eta hildakoan, Ondorengotza Gerra piztu zen.

>Enrike VI.a Ankerra: enperadore germaniarra (1191 - 1197).

>Enrike VIII. Ingalaterrakoa: Erromarekin eteteko erabaki historikoa hartu zuen (1532).

>Entente Hirukoitza Frantzia: Frantzia, Britainia Handia eta Errusiaren arteko aliantza-sistema.

>Entziklopedia frantsesa: Frantsesezko entziklopedia orokor alfabetikoa (1751 - 1772).

>Eraso, Benito Frantzisko: Joaquin Pablo "Txapalangarra" gerrilariaren kontrako erasoan parte hartu zuen Luzaiden.

>Erauso, Katalina: Hamabi urte zituenean komentutik ihes egin eta handik aurrera mutiltzat pasatzea erabaki zuen.

>Erdi Aroa: Historia banatzen den aroetako bigarrena, Antzin Aroaren ondorengoa.

>Erdi-Paleolitikoa: K.a. 150.000. urte ingurutik K.a. 38.000. urte arte.

>Erlijio-Gerrak 1562: Frantzian eta Nafarroa Beherean katolikoen eta kalbindarren arteko urte luzetako borrokaldi armatuak (1562 - 1598).

>Ermandadeak: Erdi Aroan, herriarteko konfederakuntzak edo kofradiak.

>Ermittia: Haitzuloa eta historiaurreko aztarnategia, Deba.

>Errazti Saratxo, Karmele: Bilbon Emakume Abertzale Batza sortu zenean lehendakari izendatu zuten (1922).

>Erreforma: Europan Eliza protestanteak sortu zituen mugimendu erlijiosoa (XVI. mendea).

>Errenazimentua: Europako mugimendu kulturala, (XV - XVI. m.), gertakari eta aldaketa garrantzizkoek markatu zutena.

>Errepublika Espainola: Lehen eta Bigarren Errepublika Espainola.

>Errepublika Frantsesa: Frantzian bost errepublika izan dira.

>Errepublikarra, Alderdia: Frantziako alderdi politikoa (PR), 1977an sortua.

>Erribagortza: Antzinako nafar erresumako herrialdeko probintzi historikoa, herriz herri.

>Erribagortza: historia.

>Erriberriko gaztelua: Nafarroako erret gaztelu gotikoa.

>Errioxa: Nafarroako erresuman, mendebaldeko lurraldea, herriz herri.

>Errioxa: historia.

>Errioxako Eskaria: Nafarroa, Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako Komunitate Autonomoan parte hartzeko. 1931 (1932ko estatutua).

>Erro Azpiroz, Joan Bautista: Lehenengo erregeordetzan hazienda-ministro eta estatuko aholkularia izan zen (1823).

>Errolan: Karlomagnoren iloba, Euskal Herriko pertsonaia historiko-mitikoa.

>Errolanen kantua: Karlomagnoren kronikariek idatzi zutena.

>Erroma: (Italia) K.a. 753 - 509 Palatino inguruko mendietan herri latindar eta sabinoak sortua.

>Erroma bideak: Erromatarrek harbide ugari eraiki zituzten indigenek historiaurretik erabilitako pasabideen gainean.

>Erromako Ituna 1957: EEE sortzea helburua zuen lehen ituna.

>Erromatarrak Euskal Herrian: Erromatarrak K.a. 178an iritsi ziren lehen aldiz Euskal Herrira.

>Erromatarrak Euskal Herrira Iritsi zirenean.

>Erromatarren Inperioa: Augustok, Trajanok... inperioa zabaldu zuten Mediterraneo itsasoko inguru osoan.

>Erromatar-Germaniar Inperioa: Oton I.ak 962an fundatutako inperioaren izen ofiziala.

>Erromaren sorrera: Alegiak dio Romulo eta Remo anaiak Tiber ibaiaren ertzean sortu sutela Erroma.

>Erromako Itunak: Europako Ekonomi Elkartea sortzearen xede izan duten Itunak:

>Erromatar berriemaileak: Euskal Herriari buruz testigantza eta datu garrantzitsu eman zuten.

>Erronkariera: Erronkari ibarrean hitz egiten zen euskalkia.

>Escoiquiz, Joan:  Fernando VII.a Espainiara itzul zedin negoziatu zuen (1813).

>Esnaola Etxeberri, Iñaki: Abokatu eta politikari euskalduna. Euskal preso politikoen defentsan lan egin zuen 1973az geroztik.

>Espainia: Erresuma. Iberia penintsulako zatia.

>Espainiako Gerra Zibila 1936 - 1939: Hauteskundeetan hautatutako gobernu errepublikar eta ezkertiarraren kontra Francok hasi zuen altxamendu militarra.

>Espainiaren Independentziarako guda: ikus, Napoleonen aurkako guda:

>Espainiako Iraultzak: 1812koa; 1868koa; 1934koa.

>Espartero: Isabel II.aren aldeko jenerala, karlisten kontra borrokatu zuen Lehen Gerra Karlistan.

>Esparteroren erregeordetza: Erregimen liberalean, Maria Kristinaren erregeordetzaren ondoren eta Isabel II.a erregina bilakatu bitartean (1840 - 1843).

>Espoz y Mina: Garesko altxamendua antolatu zuen (1814).

>Estatu Orokorrak: Frantzian, Erregimen Zaharrean, erregeak deituta estatu arazoak eztabaidatzen zituen  biltzarra.

>Estrabon: Geografo eta historialari grekoa.

>Estuardo Maria: Frantziako mariskala.

>Etxabarri, Nikolas: Joan II.a Trastamarakoaren aldekoa, erregeak Nafarroako altxorzain egin zuen (1453).

>Etxabe Asu Romero, Jose Fernando: Ilustrazio eta Entziklopediaren aldeko sutsua izan zen.

>Etxabe Orobengoa, Joan Jose: 1960an atxilotu egin zuten. V. biltzarraren ondoren ETAko buruzagietako bat izan zen.

>Etxague Bermingham, Rafael: Txapelgorrien batailoian sartu, Lehen Gerra Karlistan karlisten aurka borrokatu zuen.

>Etxahun: Pierre Topet Barkoxen jaio zen 1786an eta hil 1862an.

>Etxaide, Salbador: Asociación Eúskara de Navarra elkartearen sortzaileetakoa.

>Etxamendi Larralde, Joan: Bertsotan eman zuen bere bizimoduaren berri.

>Etxauriko aztarnategia: Nafarroa, Burdin aroko metropolian burdinazko zenbait tresna aurkitu dira.

>Etxauz, Bertrand: Nafarroako Enrike III.aren kontseilaria zenean, Baionako apezpiku izendatu zuten (1599).

>Etxebarria Ibarbia Toribio: Enpresari, politikari sozialista eta idazle izan zen.

>Etxebarrieta Ortiz, Xabi: ETAko kidea Ekonomi zientziak ikasi eta gaztetatik mitinetan esku hartuz buru argi eta hizlari onaren fama izan zuen. ETAren V. biltzarrean (1966-67) esku hartu zuen.

>Etxeberria Elorza Patricio: "Segura, Echeverría y Cía" sozietatean hasi zen negozio-munduan.

>Etxeberri Rober Familia: Donostiako familia.

>Etxeberri, Agustin: Hugo Schuchardt hizkuntzalariaren euskarako irakasle izan zen.

>Etxeberri, Joanes: Apologista praktikoa izaki, ongi zekien euskarak ez zuela bat-batean goi-mailako literaturarik egingo.

>Etxeberria Orbea, Bonifacio: "Bonifacio Etxeberria" arma-lantegi txikian "Izarra" pistola automatikoa sortu zuen; STAR izenarekin patentatua (1905).

>Etxeberriko karbea: Haitzuloa eta historiaurreko aztarnategia, Zuberoan.

>Etxebeste, Eugenio "Antton": ETAko buruzagia  Burgosko prozesuaren ondorioz, borroka politikoari ekin zion. 

>Etxegarai Korta anaiak: Idazleak. 

>Etxepare, Bernard: "Linguae Vasconum Primitiae" euskaraz idatzitako lehen liburua.

>Eudon Handia: Eudon Handia Baskoniako eta Akitaniako dukea izan zen (710 -735). Lupo I.a Otsoaren ondorengoa.

>Eujenia Maria de Montijo: Napoleon III.aren emaztea eta frantsesen enperatriza.

>Euratom: 1958an sortutako elkartea, helburu militarrik gabeko industria nuklearra Europan garatzea da elkartearen xede nagusia.

>Euriko: Erromatarrekiko hitzarmen guztiak hautsi eta bere erresuma hedatu zuen, Galiatik Iberia penintsula osoraino.

>Europa: Kontinentearen hegoaldeko historia.

>Europako Batasuna: Hainbat estaturen arteko erakunde ekonomiko eta politikoa.

>Europako Ekonomi Elkartea: Helburua da partaideen arteko ekonomi batasuna eta merkatu batua pixkanaka lortzea.

>Europako Elkartea: Europako Mendebaleko hainbat estaturen arteko erakundea.

>Europako Ikatz-altzairuen Elkartea: Ikatz eta altzairuaren produkzioa eta merkatua kontrolatzeko, 1951n sortutako erakundea.

>Europako Kontseilua: Europaren batasuna bultzatu, giza eskubideak babestu eta aurrerapen ekonomiko eta sozialari eragiteko sortua (1949).

>Europako Moneta-sistema: EMSren helburuak bete ahal izateko, Europako moneta-unitatea (ECU) sortu zuten.

>Euskadiko Gaztedi Abertzaleen Mugimendua: Alderdi politikoa.

>Euskadiko Karlista Alderdia: Hego Euskal Herriko alderdi politiko ezkertiarra (1967).

>Euskal ehiztariak: Harizpe jeneralak sorturiko euskal boluntarioen armada (1793).

>Euskalerria: Elkarte liberal foruzalea, Bilbon sortua (1885 - 1902).

>Euskal Herria: kontzeptu kulturala, lurraldea eta kontzeptu politikoa.

>Euskal Herria hitza: Euskaltzaindiaren erabakia.

>Euskal Herria mapa: hedapen handieneko garaietan euskaldunek zuten bizi-lurraldea 

>Euskal Herriaren Adiskideen Elkartea: ilustrazioaren garaian sortu zen (1765). Azkoitiko zalduntxoak eta Peñafloridako kondea izan ziren sustatzaile.

>Euskal Herriko Laborarien Batasuna. Ipar Euskal Herriko nekazarien sindikatua, 1982an sortua.

>Euskal Herriko mugak: Antso III.aren garaian.

>Euskal Idazleen Elkartea: Euskararen erabilera bultzatu eta euskara batua sendotzeko 1969an sortua.

>Euskal Kultur Erakundea (EKE): Ipar Euskal Herriko kultur taldeak bildu eta kultura bultzatzeko (1990).

>Euskalkien Mapa: Luis Lucien Bonapartek egindakoa.

>Euskaltzain: Euskaltzaindiko batzar nagusi eta erabakitzaileetan parte hartu eta botoa emateko ahalmena duena.

>Euskaltzaindia: Euskara zaindu, aztertu, zabaldu, batu eta hobetzeko sortutako akademia.

>Euskara: Indoeroparrek hego-mendebaldera zabaldu aurreko bizirik mantendu den Europako antzinako hizkuntza bakarra.

>Euskara Errioxan: euskararen historia Errioxan.

>Euskara eta Latina: bi hizkuntzen arteko harremanen historia.

>Euskara eta erromanikoa: euskara eta hizkuntza erromanikoen garapena Euskal Herrian.

>Euskararen Historia: euskararen historia, Aitzin Arotik gaur egun arte.

>Euskara Revista: Kultura, literatura eta historiako aldizkaria, Iruñean argitaratua (1878).

>Eusko Alkartasuna: alderdi politikoa, EAJ alderdiaren zatiketatik sortua (1986).

>Eusko Ikaskuntza: Oñatin, 1918an, euskara, euskal kultura eta zientziaren inguruko ekintzak antolatu asmoz sortu zen elkartea.

>Eusko Kontseilu Nagusia. Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako autonomi estatutuaren aurreko erakundea (1978).

>Eustakio Mendizabal,  "Txikia": ETAko buruzagi gipuzkoarra. Erlijioso beneditarra izan zen.

>Euzko Jaurlaritza: Errepublika garaian lehena eta demokrazian bigarrena.

>Ezkerreko Mugimendu Abertzalea. Ipar Euskal Herriko alderdi politikoa (1985).

>Emakume Abertzale Batza: EAJko emakumeen elkarte nazionalista.

>EMK: Hego Euskal Herriko alderdi politikoa

>Enbata: Aldizkaria / Alderdia.

>Epistola: Apostoluek beren jarraitzaileei idatzi bide zizkieten gutunetako bakoitza.

>EPK: Hego Euskal Herriko alderdi politikoa (Bilbo, 1935).

>ESB: Hego Euskal Herriko alderdi politikoa 1976an sortua.

>ESEI: Hego Euskal Herriko alderdi politikoa.

>Eskualzaleen Biltzarra: Euskara eta euskal kultura babestu eta bultzatzeko elkartea (Hondarribia, 1901).

>ETA: Euskal Herriko erakunde armatu abertzalea.

>EuE: Euskal Herriko alderdi politiko abertzalea.

>Europa XII.a mende amaieran: Europako mapa garai horretan.

>Europako Ekonomi Elkartea: Partaideen arteko ekonomi-batasuna eta merkatu-batua pixkanaka lortzea helburu.

>Euskadiko Gazteria Gorria: EMK alderdiko gazteen erakundea.

>Euskalduna: Politikako astekaria (Bilbo, 1896 - 1909).

>Euskalerria: Elkarte liberal foruzalea, foruak galdu zirenean sortua (Bilbo, 1876).

>Euskal-Esnalea: Elkartea / Aldizkaria.

>Euskal Filologiako Julio Urkijo Mintegia. Euskararen azterketa eta erabilera literarioa bultzatzeko kultur erakundea,

>Euskal Herriko Adiskideen Erret Elkartea: Ilustrazioaren garaian sortu zen (1765).

>Euskal Nazio-Askapenerako Mugimendua: Euskal Herriaren autogobernu osoa lortzeko egitura juridiko eta politiko berrien aldeko mugimendu soziopolitikoa.

>Euskaltzaindia: Euskara zaindu, aztertu, zabaldu, batu eta hobetzeko sortutako akademia

>Euskara: Hizkuntza indoeroparrek hego-mendebaldera zabaldu aurreko bizirik mantendu den Europako antzinako hizkuntza bakarra.

>Euskara eta euskaldunen lurraldea: Antzinako euskaldunak zabaldurik zeuden Garona ibaiaren hegoaldera eta Ebroren bi aldeetara Duero ibairaino; Gaskoniako eta Bizkaiko golkoa itsasaldean, eta egungo Lleidako lurretaraino.

>Euskaltzaleak: Euskal prentsa eta literatura hedatzeko sortutako elkartea (Arrasate, 1927).

>Euskal Zuzentasuna: Ipar Euskal Herriko ezkutuko talde abertzalea (1977). 

>Euskeldun Batzokija. Sabino Aranak sortutako lehen elkarte nazionalista (Bilbon, 1894)

>Euskerazaintza: Euskaltzaindiak euskararen batasunerako markaturiko bidea onartu ez zuen hainbat lagunek eraturiko elkartea (Durango, 1978)

>Eusko Abertzale Ekintza. Hego Euskal Herriko alderdi politikoa.

>Eusko-Folklore: Etnologiako urtekaria (Gasteiz, 1921).

>Euzko Gudariak: Euskal gudarien ereserkia.

>Eusko Ikaskuntza: Oñatin, 1918an, euskara, euskal kultura eta zientziaren inguruko ekintzak antolatu asmoz sortu zen elkartea.

>Eusko Jaurlaritza: Errepublika eta gerra garaiko Euzko Jaurlaritza eta Demokrazia garaiko Eusko Jaurlaritza.

>Eusko Legebiltzarra: Euskal Autonomi Elkarteko organo legegilea, 1980an sortua.

>Ez Dok Amairu. Euskal Herriko artista-talde abangoardista (1965-72).

>Ezkerreko Mugimendu Abertzalea: Ipar Euskal Herriko alderdi politikoa (1985).

>Euzko Gudaroztea: Francoren erasoetatik babesteko sortutako armada (1936).

>Euzko Nekazarien Sindikatuak: Nekazarien sindikatu abertzalea.

>Ezpeleta Galdeano, Jose: Granada Berriko eta Nafarroako erregeordea izan zen.

>Ezponda, Jose: Kalbindar familia batean hazi zen. Erligio gerra garaian Arroxelako gobernadorea zen, katolizismora aldatu zen (1593).

- F -

>Fabre Louis Marie Iazinto: Luis Lucien Bonaparte printzearen kolaboratzailea

>Fagoaga Ariztia, Blas: Nafarroako Foru-Aldundiko euskarazko katedra lortu zuen.

>Faisaien Konferentzi uhartea: bertan sinatu zen, besteak beste, Pirinioetako bakea 1659an.

>Falange Espainola: Espainiako talde politiko nazional-sindikalista eta faxista.

>Faxismo: Mussolinik 1919an Italian sortutako mugimendu politikoa.

>Federiko I. Bizargorria: Viktor IV.a antipapa kontrajarri zion Alexandro III.ari (1159), eta Milan suntsitu zuen (1162).

>Federiko II. Siziliakoa: Gregorio IX.ak eskumikatu egin zuen (1227).

>Felipe I.a Ederra Nafarroakoa: eta Felipe IV.a Ederra Frantziakoa, Nafarroa erresuma frantziarra balitz bezala gobernatu zuen.

>Felipe II. Ausarta: Borgoinako dukea (~1363-1404), Joan II.a Onberaren semea.

>Felipe II.a Augusto: Frantziako erregea (1180 - 1223).

>Felipe II.a Gaztelakoa: Bere agintaldian Espainiako inperioak hedadura eta nazioarteko botere handiena erdietsi zuen.

>Felipe II.a Luzea Nafarroakoa: eta Frantziako erregea FelipeV.a izena hartuta. Juduak eta legenarrak jotako pertsonak bota egin zituen.

>Felipe III.a Prestua: 1329an FelipeIII.a Évreux-koa eta Joana II.a ofizialki erregetu zituzten.

>Felipe III.a Frantziakoa: Frantziako erregea (1270 - 1285).

>Felipe IV.a Gaztelakoa: haren politikak Inperioaren gainbehera azkartu zuen. Kanpo-gatazkak ugaldu egin ziren.

>Felipe V.a: Utrecht eta Rastadt-eko itunetan Felipe V.a  erregetzat ezagutu zuten.

>Felipe Nafarroakoa: Rikardo Lehoibihotzaren aginduz, Zipreko antolaketa juridikorakoa idatzi zuen, egun Felipe Nafarroakoaren liburua izenaz ezagutzen dena.

>Felipe VI.a Valoiskoa: Azken kapetarraren ondorengoa izan zen.

>Felix dukea: Akitaniako erresumaren hiriburuko, Tolosa, jaun aberatsa izan zen (VII. m.). "Pertsonai nafarra" goitizenez ezaguna,

>Fenizia berria: Josep Dominike Garat lapurtarrak Euskal Herriaren sei lurraldeak batuko zituen euskal federazioaren proiektua aurkeztu zion Napoleoni.

>Feniziar: Feniziarrak jatorriz semitak ziren eta K.a. 3000. urtearen inguruan Mediterraneoaren ekialdeko kosta-partean finkatu ziren.

>Fernandez Garaialde, Ramon: Ehungintza-lantegi bat sortu zuen Andoainen, 1854an.

>Fermin, San: Tradizioaren arabera, Iruñeko lehen apezpikua.

>Fernan Gonzalez: Gaztelako lehen konde independentea (932 / 950 - 970).

>Fernandez Pascual, Jose Antonio: Historialari, artxibozain eta arkeologo nafarra (Tutera, 1752-1814).

>Fernando I. Antekerakoa: Aragoi eta Siziliako erregea (1412 - 1416).

>Fernando I.a Gaztelakoa: Nafarroako Antso III.a Nagusiaren eta, Gartzia II.a Santxez Gaztelako kondearen alaba Muniaren semea. Gaztelako kondea eta lehen erregea.

>Fernando II.a Inkisiziokoa: Isabel I.a Gaztelako erreginaren senarra, Aragoiko errege; Siziliakoa eta Napolikoa. Nafarroa inbaditu (1512) eta errege izendatu zuen bere burua (1515) Fernando I.a Faltsua izenez ezaguna.

>Fernando II. Leongoa: Gaztelako Alfontso VII.aren semea. Leongo erregea (1157 - 1188).

>Fernando III. Gaztela-Leongoa: Gaztela eta Leongo erresumak behin-betiko batu zituen (1230).

>Fernando III. Habsburg: Westfaliako itunak sinatu behar izan zituen (1648).

>Fernando VII.a Espainiakoa: Espainiako erregea (1808an eta 1814 - 1833).

>Fernan Gonzalez: Gaztelako kondea. Nafarroako Gartzia Santxez I.aren arreba Santxarekin ezkondu eta Arabako konderria eskuratu zuen (932).

>Ferrer Bolart, Antonio: 1958ti aurrera Bizkaiko Espeleologia Taldeko lehendakari.

>Ferrer Kafranga etxea: Gipuzkoako Pasaiko familia.

>Floquet, Charles: Abokatu eta kazetari errepublikarra. Kontseiluko lehendakaria (1888).

>Foix, Louis: Aturri ibaiaren bokalea bideratzeaz arduratu zen Enrike III.aren aginduz.

>Foix konderria: Nafarroako Leonor I.a hil zenean (1479), bere biloba Frantzisko Febo Foixko kondea goratu zuten errege Nafarroan.

>Foix hiria: Foix konderriko hiriburua izan zen.

>Foix: Ikus Gaston Foix

>Foix Andre: Ikus Asparros. 

>Folcaut, Bernard: Tuterako katedraleko kalonje egin zuen Klemente VI.ak (1349).

>Fontainebleau: Frantziako herria (Seine-et-Marne).

>Fontainebleauko eskola: Frantziako erregeek Fontainebleauko gaztelua dekoratzeko elkartutako artistek XVI. mendean sortutako arte-eskolak.

>Fontenoyko gudua: Hirugarren Ondorengotza-gerrako batailetako bat (Belgika, 1745).

>Fontes Linguae Vasconum: Ikerkuntzako aldizkaria.

>Fontetxa Salazar, Pedro: Legelari foruzale arabarra.

>Foronda, Balentin: Bergarako Erret Mintegiko bultzatzaile garrantzitsuenetakoa eta bertako Ekonomia Politikoko irakaslea.

>Fortun Enekones: Eneko Aritzaren semea; Iruñeko setio eta batailan hil zen (843).

>Fortun I.a Antso: Lapurdiko II. bizkondea izan zen (1058 - 1062)

>Fortun I.a Gartzes: Muhammad I.a emirrak preso eduki zuen hogei urtez (860 - 882).

>Fortun II.a Antso: Lapurdiko III. bizkondea (1062 - 1099).

>Fortun Iñigez: Antso Gartzes IV.a Peñalengoa hil zutenean, bere anaia Gartzia Iñigezekin batera Nafarroa eta Aragoiko Antso V.a Ramirezen zerbitzura jarri zen (1076).

>Foruak: Euskal Herriko bizitza politikoa eta soziala ahozko eta ohiturazko legedi bidez arautzen ziren; legedi zaharretan oinarrituta idatzi ziren foruak.

>Foru Murriztua: Nafarroako Foru Nagusiak laburtu eta zehazten zituen forua (1511).

>Forua Nafarroa Behereko Forua:

>Foru Nagusia: Antzinako Euskal Foruen ildo berean Nafarroako erresuma osoan aplikatzen ziren lurralde-eskubideei buruzko lege-multzoa.

>Fouché Joseph: Konbentzio Nazionalean Menditarren alderdikoen aulkian egon zen (1792).

>Fouquier Tinville, Antoine Quentin: Parisen hil 1795ean. Iraultza frantsesean Iraultza-auzitegiko akusatzaile publikoa izan zen eta gupida gabe jokatu zuen Izualdian.

>Fourier Charles: Gizarte industrial burgesa kritikatu eta "falansterio"tan eratutako antolakuntza sozial eta ekonomikoa proposatu zuen.

>Foy Maximilien: Napoleonen armadarekin Gasteizko guduan borrokatu zen.

>Fraga Iribarne, Manuel: Politikari espainola. Francoren diktadura-aldian ministro izan zen (1962 - 1969).

>Franco, Francisco: Espainiako kaudillo eta diktadorea (1936 - 1975).

>François Foebous: Ikus Frantzisko I.a Febo Nafarroakoa: a 

>Frankoak: IV - VI. mendeen bitartean Galian zabaldu zen herri germaniarra.

>Franko-Prusiarren guda: (1870-71), Alemaniaren batasuna lortzearren Bismarck-ek bultzatua.

>Frantsesera: Hizkuntza erromanikoa, erromatarrek Galia konkistatu ondoren hitz egiten zen latinetik sortua.

>Frantzia: Europan "exagonoa" deitua.

>Frantziako berrezarkuntzak: Bi berrezarkuntza ezagutu ziren Frantzian: (1814-1815) eta (1815 - 1830).

>Frantzisko I.a Febo: Nafarroako Leonor I.aren biloba. Biarnoko bizkondea eta Foixko kondea.

>Frantzisko I.a Frantziakoa: Espainiaren aurka Nafarroako Joan III.a Albretekoari lagundu zion (1521).

>Frantzisko I.a Guisekoa: Karlos V.aren kontra nabarmendu zen, batez ere Metz-eko guduan (1553).

>Frantzisko II.a Aleçankoa: Frantziako erregea (1559-1560).

>Frantzisko II. erromatar-germaniarra: Azken enperadore erromatar-germaniarra (1792-1806).

>Frantzisko Xabierkoa: Nafarroa Beherako Jasoko Joan eta Baztango Maria Azpilikuetaren semea.

>Frondeko matxinada: Luis XIV.a adinez txikia zenean izandako Mazarin ministroaren aurkako matxinada (1648 - 1652).

>Frudela: >Fruela I. asturiaskoa: Asturiasko erregea (757 - 768).

>Fuentes Pascual, Francisco: Tuterako artxibategia aztertu eta antolatu zuen eta 1941az gero bertako artxibozain nagusia izan zen.

- G -

>G-7: Mundu mailako zazpi estatu indartsuenek osatutako taldea, 1975ean sortua.

>Gages kondea: Nafarroako erregeorde eta kapitain jeneral izendatu zuten (1753).

>Gaiferos: ikus, Waifre;

>GAL: Euskal Herriko errefuxiatu eta militanteen aurka ekintza armatuak burutzeko talde terrorista (1983).

>Galia: Herri zeltez populatutako bi eskualderi erromatarrek emandako izena.

>Galindez Suarez, Jesus: 1940an, Eusko Jaurlaritzaren ordezkaria izan zen Santo Domingon.

>Galizia: Zeltak izan ziren bertan finkatu ziren lehenak (K.a. VI. m.).

>Gallastegi Uriarte, Jesus: Euzko Gaztediko lehendakaria, Emakume Abertzale Batzaren sortzaile eta CNV alderdiaren bultzatzailea.

>Gamazada: Madrilgo gobernuak Nafarroako erregimen fiskala murriztu nahi zuela-eta German Gamazoren aurka piztutako altxamendua (1893-94).

>Gamazo, German: Nafarroako zerga-sistema ezerezean uzten zuen dekretuaren aurrean Nafarroan antolatutako "gamazada" izeneko matxinada (1893-94).

>Gaminde, Bitor Luis: Absolutismoaren aurkakoa zen eta Hirurteko konstituzionaleko mugimenduetan esku hartu zuen.

>Ganboa eta oinaztarrak: Oinaztarren eta ganboatarren ahaide nagusien arteko liskarrak eta batailak, XIII. mende bukaeratik XV. mende erdialdea artekoak.

>Ganboa, Fernando: Bandokide gipuzkoarra, Elgoibarren jaioa (XV. m.).

>Ganboa, Joan: Nafarroako Joan II.a Trastamarakoaren zerbitzari leiala.

>Ganboa, Joan Lopez: Abendaño eta Bilboko herriaren artean sinatutako treguan parte hartu zuen (1353).

>Ganboa, Martin Ruiz: Elgoibarko ganboatarren Olaso etxeko kidea.

>Ganboatar: Oinaztarren aurka borrokan jardun zuen bandoa.

>Gandiaga Artetxe, Bitoriano: Euskal olerkaria, bere lana bilakaera pertsonal baten ondorio da.

>Garai, Anton: Kortsario bizkaitarra, Gorlizen jaioa (XV-XVI. m.).

>Garai, Blasco: Militarra eta Karlos I. Espainiako eta V. alemaniakoaren zerbitzaria.

>Garaikoetxea Urriza, Karlos: Nafarroako Foru-parlamentuko kide hautatu zuten 1979an, eta Eusko Kontseilu Nagusiko lehendakaria izan ondoren.

>Garat Hiriarte, Dominique: Biziki salatu zituen iraultzaile berriek Lapurdin egindako bidegabekeriak, eta kartzelan eduki zuten Robespierre hil zen arte.

>Garat Hiriarte, Josep Dominique: Luis XVI.a hiltzera kondenatu zutenean, bera izan zen erregeari heriotza-zigorraren berri eman ziona.

>Garcia Goiena, Florencio: Liberala zen eta 1823an atzerriratu egin behar izan zuen, baina Fernando VII.a hildakoan itzuli egin zen.

>Garci Fernandez: Gaztelako Fernan Gonzalez-en semea. Araba eta Gaztelako kondea izan zen 970 - 995 bitartean.

>Gardoki Arrikibar anaiak: Bilbon jaio ziren 1745ean eta 1747.

>Garezurraren eboluzioa: Homo sapiens-aren bilakaera.

>Garibai Zamalloa, Esteban: (1533 - 1599) Ikasketak Gasteiz, Errioxa eta Oñatiko Unibertsitatean egin zituen.

>Garicano Goñi, Toma: Espainiako Gerra zibila piztuko zuen altxamendu militarra prestatzen jardun zuen, 1936an.

>Garro Arizkun Nikolas: Karlos IV.aren ministro izan zen (1797). Napoleonen kontrako gerran Baionako konstituzioa sinatu zen (1808).

>Gartzia, Antso: Gaskoniako dukea izan zen: 893tik gutxi gorabehera, 920 arte.

>Gartzia Antso Lapurdikoa: Lapurdiko 5. bizkondea (1122 - 1124).

>Gartzia arabakoa: Donemiliaga Kukulako apaiza zenean Arabako apezpiku egin zuten (1037 - 1055).

>Gartzia Aznar: XI. mendeko pertsonai historiko gipuzkoarra izan zen.

>Gartzia Eneko: Baskoniako dukea (816 - 818). Suigin edo Semen Luporen ondorengoa.

>Gartzia Gaiztoa: Eneko Aritzaren alaba batekin ezkondu eta aitaginarreba Aznar Galindez I.aren konderria hartu zuen.

>Gartzia Salazar: Butroeko Joanarekin ezkondu (1425) eta oinaztar eta ganboarren arteko borroketan ibili zen. 

>Gartzia Santxez Gaztelakoa: Nafarroako Antso III.a Nagusiaren babespean eta erregeordetza-kontseilu baten laguntzaz agindu zuen.

>Gartzia Zuberoakoa: Zuberoako 4. bizkondea (1120 g.gb. - 1129). Gillermo Fort II.aren semea. Alfontso I.a Borrokalariaren zerbitzura ibili zen;

>Gartzia I.a Iñigez: Eneko Aritzaren semea, Iruñeko II. erregea (852 - 882).

>Gartzia I.a Santxez: Antso I.a Gartzes eta Toda Aznarren semea. 939an, Leongo erregearekin batera Abd ar-Raman III.aren armada suntsitu zuten Simancas-en, Valladolid Leongo erreinua zenean.

>Gartzia II.a Santxez: Antso II.a Gartzes Abarka eta Urraka Fernandezen semea. Iruñeko eta Euskal Herriko erregea (994 - 1000) eta Aragoiko erregea (995 - 1000).

>Gartzia III.a Santxez Naiarakoa: Antso III.a Gartzes Nagusia eta Muniaren semea. Errioxako Naiaran Santa Maria la Real eraikitzea agindu zuen eta bertara eraman zuen errege-egoitza.

>Gartzia IV.a Ramirez Berrezarlea: Erresumako nobleek goratu zuten Nafarroako errege izateko.

>Gartzia Ximenez: Noble nafarra, (IX. m.) Ximenotar familiakoa. Iruñeko Antso I.a Gartzes-en aita.

>Gartzia Zuberokoa: Zuberoako 4. bizkondea (1120 g.gb. - 1129). Gillermo Fort II.aren semea.

>Gaskoiera: Berant Erdi Aroan eta merkatarien artean bereziki, gaskoia Aturriren hegoaldeko alde euskaldunetara hedatu zen.

>Gaskoniako dukerria: Novenpopulania probintzia erromatarraren lurraldeari dagokio. Garona ibaia eta Pirineoetako haranen artean, oraingo Ipar Euskal Herria izan ezik.

>Gaskue, Frantzisko: (Donostia, 1848-1920). Gipuzkoako diputatu errepublikarra izan zen.

>Gasteiz: Arabako hiriburua.

>Gasteiz: historia.

>Gasteizko bataila: Napoleonen kontra, armada aliatuak irabazitako bataila  (1813).

>Gaston Foixkoa: 1485 - 1512. Nemours-eko duke, Nafarroako errege kargua hartu nahi izan zuen.

>Gaston III.a Foix: Foixko kondea (1343 - 1391) eta Biarnoko bizkondea. Ehun Urteko Gerran Felipe VI.aren alde jarri zen.

>Gaston IV.a Foix: Foixko kondearen eta Joana Albretekoaren semea, Nafarroako Leonor I.arekin ezkondu zen.

>Gaston (V.) Bianako printzea: Joan II.a Trastamarakoak ondorengoa izendatu zuen haren guraso Leonor I.a eta Gaston IV.aren ordez (1469).

>Gatzaren matxinada  1631: Espainiako koroaren gerra-gastuak nekazariei ezarritako zerga-diruarekin estaltzen zituen, horrek gizartean ondoeza sortu zuen.

>Gatzaren matxinada 1632: Felipe IV.ari egin beharreko opari bat zela-eta Bizkaiko epaile nagusia iritsi zen Bizkaiko Jaurerrira, Bizkaiko herrietan barrena dirua biltzeko, baina herritarrek egin zioten aurre.

>Gatzaren matxinada 1633-34: Olivares Konde-dukeak errepresio gogorrez amaitu zuena.

>Gavel, Henri: Hizkuntza erromanikoak ikasi zituen. Gaskoia landu eta euskarari buruzko azterketak egin zituen.

>Gaztela: Espainiako lurralde historikoa.

>Gaztelako Inperioaren Gainbehera: Gaztelak hartu eta galdu zituen lurraldeen zerrenda.

>Gaztelania: Garai hartan Nafarroako erresumaren lurraldea eta hizkuntzez euskalduna nagusi zen Burgosko Bureban sortu zen Gaztelania.

>Gebarako, Pedro Velez: Bandokide gipuzkoarra. Oñatiko ganboatarren ahaide nagusia.

>Genial dukea: Lehen duke-gobernadore frankoa (602 - 626).

>Genevako konbentzioak: Gerran zauritu edo preso hartutakoak eta populazio zibila babesteko nazioarteko itunak. 

>Gerge Yaniz, Joan Antonio: Zumalakarregiren aginduetara Lehen Gerra Karlistan eta ekintza askotan parte hartu zuen.

>Gero: Axularrek idatzitako "Guero, bi partetan partitua eta berecia".

>Germaniar-Sobietar Itunak Alemaniak eta Sobietar Batasunak elkarri ez erasotzeko egindako ituna (1939).

>Gernikako bonbardaketa: 1937ko apirilaren 26an, Francoren aliatu alemaniarren aire-armadak Gernikako herria bonbardatu zuen.

>Gerra Zibila Espainian 1936 - 1939: Hauteskundeetan ateratako gobernu errepublikar eta ezkertiarraren kontra Franco-k hasi zuen altxamendu militarra.

>Getaria, Martin: Zisma Handiari amaiera eman zion kontziliora joandako nafar ordezkaritzaren partaide izan zen (1416).

>Gibelalde, Bartolome: Gipuzkoako karlisten komandante jenerala.

>Gilermo: Baskoniako dukea (844 - 852), Seguin-en ondorengoa.

>Gilermo apezpikua: Alfontso I.a Borrokalariaren apaiz-laguntzailea.

>Gilermo Handia, San: Tolosako kondea (789 - 804). Marka Hispaniarreko gobernadorea.

>Gilermo Fort I: Zuberoako lehen bizkondea (1023 - 1040).

>Gilermo II.a Indartsua: Zuberoako III. bizkondea izan zen (1084 - 1120).

>Gilermo Ramon Sault-ekoa: Lapurdi, Arberoa eta Zuberoako 9. bizkondea (1192 - 1193).

>Gilermo V: Akitaniako duke (994 - 1030) eta Poitiersko kondea.

>Gilermo VIII.a: Poitiersko kondea eta Akitaniako dukea (1040 - 1058).

>Gilermo IX.a Akitaniakoa Trobalaria: Lehenengo Gurutzadaldian parte hartu zuen. Tolosako konderria hartu eta Hego Euskal Herrian ibili zen almoravideen aurkako gerran.

>Gilermo X.a Akitaniakoa: Akitania eta Gaskoniako dukea (1127 - 1137). Gillermo IX.aren semea.

>Gilermo Tuterakoa: Trobalari nafarra, ustez Tuteran jaioa (XII - XIII. m.).

>Gil Robles: CEDAko fundatzaile eta buru (1933). Lerrouxen gobernuaren gerra-ministro (1935).

>Ginea, Joan Santxez: Bandokide bizkaitarra (XV. m.).

>Ginea, Otsoa Santxez: Abendaño familiako Pedrori, Butroe eta Aramaioko etxeak erretzen lagundu zion (1443).

>Gipuzkoa: Nafarroako erresuman, itsasorako irteera eta Euskal Herriko probintzi historikoa.

>Gipuzkoa: historia.

>Gipuzkoako errepublika: Iraultza frantsesaren aldeko ideiekin bat egin eta herrialdea Errepublika Frantziarrari "foralki" eransteko eskaera egin zuen Diputazioak.

>Girior, Manuel: Nabigatzaile eta militarra. Zazpi Urteko gerran borrokatu zen.

>Girondinoak: Iraultza frantsesan, burgesia, liberalismo ekonomikoa, jabetzarako eskubide mugagabea eta boto zentsatorioaren aldekoak ziren.

>Giron Ezpeleta, Francisco:  Ahumadako dukea. "Guardia Civil" izeneko polizia sortu zuen (1844).

>Giron Ezpeleta, Pedro Agustin: Napoleonen kontrako gerran borrokatu ondoren, Fernando VII.a erregetu zenean erretiratu egin zen.

>Giscard d´Estain, Valéry: Errepublikako lehendakaria izan zen (1974 - 1981).

>Giza garezurraren eboluzioa: Milio urteka. 

>Giza Eskubideen Deklarazio Unibertsala: NBEren Batzar Nagusiak Parisen onartutako testua, 1948. 

>Gizakiaren eta Hiritarraren Eskubideen Deklarazioa: Iraultza Frantsesan, Asanblada Konstituziogileak onartutako deklarazioa, 1789.

>Godoak: Antzinako Germaniako herri bateko kideak.

>Godofre: Nafarroako noblea izan zen (~1394 - ~1428), Karlos III.a Prestuaren seme sasikoa.

>Godoy: Konbentzio Gerran, Frantziaren aurkako gerra bultzatu zuen, Erreginaren maitale zela, errege-erreginarekin bizi izan zen erbestean.

>Goienetxe Eugene: (1915 - 1989) Euskaltzale eta politikari.

>Goienetxe, Jean Blaise: Militar lapurtarra. J. Bonaparteren armadan sartu eta enperadorearen ohorezko guardiara bidali zuten (1808).

>Goihenetxe, Manex: Ipar Euskal Herriko historia eta historiografiako lanak argitaratu ditu frantsesez eta euskaraz.

>Goikoa Barkaiztegi, Joxe: Bigarren Gerra Karlistan Donostiako defentsarako eraikuntzak egin zituen.

>Goñi, Teodosio: 714an Aralarko San Migel santutegia eraiki zuela dio tradizioak.

>Goikoetxea, Jose Lorenzo: (? - 1800) militar eta nabigatzaile gipuzkoarra.

>Goikoetxea Omar, Alejandro: (1895 - 1984) ingeniari bizkaitarra, Bilboko Burdin-gerria diseinatu eta frankisten aldera pasa zen; TALGO trenaren asmatzailea.

>Goi-Paleolitikoa: K.a. 38.000. urtetik K.a. 9.000. urtera bitartean.

>Goossens Mazo, Pedro Francisco: Bilbon jaio zen 1702an. Frantzian finkatu eta Luis XV.aren agintaldian finantza-ministroa izan zen.

>Gorosabel, Pablo: (1803 - 1868) Historialari, abokatu eta artxibozain.

>Gorostidi Artola, Jokin: ETAko kidea zela Eibarren atxilotu (1969) eta Burgosko prozesuan hilketa- eta terrorismo-delituengatik bi heriotza-zigor eta 30 urteko kartzela-zigorra ezarri zioten (1970).

>Gorputz Handiaren Biltzarra: Zuberoako Erdi Aroko erakunde politikoa; noblezia zuberotarraren biltzarra zen.

>Gramont: ikus agramondar leinua.

>GRAPO: Talde armatu iraultzaile espainola.

>Grégoire Henri, abadea: Iraultza frantsesaren garaian, Konbentzio Nazionaleko diputatua izan zen (1792).

>Gregorio Tourskoa, San: Elizgizon eta historialari frantsesa.

>Grekoak: Kristo aurreko XX. mendearen hasieran, indoeuroparrak (dorioak eta akeoak) Greziara iritsi ziren.

>Guadaleceteko gudua: Banukasitarren eta Iruñeko Aritza dinastiaren arteko lotura politikoari amaiera eman zion gudua (Toledo, 854).

>Guesclin, Bertrand du: Frantziako erregearen zerbitzuan arrakasta handia izan zuen, batez ere Karlos II.a Gaiztoa nafar erregearen aurka (Cocherel, 1364).

>Guiena: XII. m.ra arte Akitania izena izan zuen. 1259an hasi zen erabiltzen Guiena izena.

>Guiseko etxea: Lorrenako (Lorrena bailara) etxeko adar gazteena izan zen. Lorraineko René II.aren seme zaharrenetik eratorria.

>Gurpide Beope, Pablo: Iruñeko bikario nagusia, Sigüenzako apezpikua (1951 - 1955).

>Gurutzadaldiak: XI eta XIII. urte bitartean, garai bakoitzeko aita santuak bultzatuta, musulmanei Hilobi Santua kendu eta Jerusalem-go erresuma latindarra mantentzeko.

>Gutenberg: "Tipografia" edo karaktere higikorretako inprimaketa asmatu zuen (Estrasburg, 1440 g.gb.).

>Gutiérrez de la Concha: Esparteroren aurkako altxamenduan parte hartu zuen (1841).

- H -

>Habsburgeko etxea: Dinastia europarra, Erromatar-Germaniar Inperio Sainduan, Austrian, Espainian eta Bohemian eta Hungarian erreinatu zuena.

>Halevi, Judah Halevi: Tuteran jaio (~1075ean eta Alexandrian hil 1141ean). Poeta eta filosofo nafarra.

>Hamabi Taulen Legea: Erromatarren lehen dokumentu juridiko idatzia (K.a. ~451).

>Haraneder Joannot: Ingelesek Arroxelako portua setiatu zutenean Haranederrek bi ontzi utzi zizkion Frantziako armadari (1627).

>Harizpe mariskala: Napoleonen eta ondorengoen militar-zerbitzuan bizi guztia eman zuen.

>Haristoi-Otsozelai: Donamartiriko haitzuloa (Nafarroa Beherea). 

>Haristoi, Pierre: Ipar Euskal Herriko historia, pertsonaiak eta gertaera historikoak gaitzat harturik balio handiko bildumak prestatu zituen.

>Harluxet, Klaudio: Euskaltzale eta politikaria. Parisen injinerutza-ikasketak egin zituen eta informatika-zerbitzuetarako hainbat enpresaren sorrera bultzatu zuen.

>Haro hiria: Latinez "Farum", Errioxa-Nafarroako erresumari lotua egon zen XII. mendearen bukaera arte.

>Haro leinua: XI.mendetik XIV.mendera bitartean (1040 - 1352), Bizkaiko jaurgoa izan zuen familia.

>Haroko Diaz I.a: Maria (Bizkaiko X. eta XII. andrea).

>Haroko Diaz II.a: Joan Begibakarra. (Bizkaiko XIII. jauna).

>Haroko Diaz III.a: Maria (Bizkaiko XIV andrea).

>Haroko Diego Lopez I.a: Zuria (Bizkaiko III. jauna).

>Haroko Diego Lopez II.a: Gaiztoa (Bizkaiko V. jauna.).

>Haroko Diego Lopez III.a: Alonso (Bizkaiko VII. jauna).

>Haroko Diego Lopez IV.a: (Bizkaiko IX. jauna)

>Haroko Diego Lopez V.a: (Bizkaiko XI. jauna).

>Haroko Lara Diaz, Nuño: (Bizkaiko XV. jauna).

>Haroko Lara Diaz, Joana: (Bizkaiko XVI. andrea).

>Haroko Lope Diaz I.a: (Bizkaiko IV. jauna).

>Haroko Lope Diaz II.a: Buruberoa (Bizkaiko VI. jauna)

>Haroko Lope Diaz III.a: (Bizkaiko VIII. jauna).

>Haroko, Joan Alfontso: Errioxako Cameros-eko jauna eta Arriagako kofradiako jauna (1291).

>Haroko Luis Mendez: Felipe IV.aren balidoa eta Olivares-ko konde-dukearen lehengusua.

>Harrespila: Neolitiko Aroko hileta-oroigarriei. Lurrean gune biribil bat eginez sortua.

>HAS: Ipar Euskal Herriko alderdi abertzalea (Baiona, 1974)

>HASI: Alderdi politiko marxista eta sozialista, Euskal Herri batu eta independentea lortzea zuen helburu.

>HB: >Herri Batasuna.

>Herbehereak: Vienako kongresuak Herbehereetako erresuma sortu zuen (1815).

>Hermenejildo: Aitak Betikako agintea eman zion (579).

>Herrameliz, Alvaro: Pertsonaia historiko arabarra (X. m.). Arabako kondea

>Herri Atxikituak: "Moneoko Forudunak" izena ematen zaie.

>Herriaren Alde: Ipar Euskal Herriko erakunde abertzale eta sozialista (Baiona, 1975).

>Herrialren Alde: Ipar Euskal Herriko ezkerreko mugimendu abertzalea (Arbona, 1994).

>Herrien Udaberria: 1848an Europa astindu zuten mugimendu liberal eta nazionalen multzoa (1848 - 49).

>Herri-Fronteak: Frantzia eta Espainian.

>Higanotak: Joan Kalbin frantziarrak sortutako doktrina erlijioso erreformatzailea.

>Hiribilduak: Europan baino beranduago hasi zen Euskal Herrian Erdi Aroko hiri-eraikuntza.

>Hiru Antsoen Gerra: Hiru errege, hirurak Antso III.a Nagusiaren bilobak ari dira borrokan.

>Hiru behien zerga: Erronkari eta Biarnoko Baretous haranen arteko liskarrak konpontzeko ezarritako zerga (1375).

>Hiru Erregeen Mahaia: Euskal Herriak Biarnok eta Aragoik muga duten mendia, Zangozako merindadean.

>Hirukoitza, Ituna: Alemania, Italia eta Japoniaren arteko ituna (1940).

>Hiru Urteko Konstituzionala: Cádizko Konstituzioa aldarrikatu ondorengo aldia (1820 - 1823).

>Hispania: Erromatarrek Iberiar penintsula osoari jarritako izena.

>Hizkuntzak: Munduko hizkuntzak

>Hitler, Adolf: 1921ean Alemaniako Langileen Alderdi Nazional Sozialistako buru izendatu zuten.

>Henri: ikus Enrike

>Herri Frontea: Ezkerreko alderdi desberdinek hauteskundeetarako egiten den behin-behineko aliantza.

>Hochstadt-eko guduak: Espainiako Ondorengotza-gerrako bi gudu (Hochstadt, Bavaria).

>Hogeita Hamar Urteko Gerra: (1618 - 1648). Protestante eta katolikoen arteko antagonismoa eta Austriako etxearen handinahiak sortutakoa.

>Holozenoa: Koaternarioko azken seriea, Pleistozenoaren ondorengoa.

>Hondarribia: Gipuzkoako herria.

>Hondarribiko setioa: 1521eko urriaren 18an. Hamabi eguneko eraso-saioen ondoren Diego de Vera gobernadoreak Nafarroako erregearen esku utzi zuen Hondarribia.

>Hoorn, Filips Montmorency-koa: Herbehereetako noblea (Nevele, ~1518 - Brussela, 1568).

>Huarte Garazikoa (de San Juan): (1530 - 1588) Psikologia modernoaren aitzindaritzat hartzen da haren lana.

>Hubertusburg-eko Ituna: Zazpi Urteko gerrari amaiera eman zion itunetako bat (1763 - II - 15).

>Hugo Clunykoa: Abade beneditarra, Clunyko abadiako (1049-1109).

>Hunaldo I.a: Hunaldo I.a Baskonia eta Akitaniako dukea (735 - 744), Eudon Handiaren semea.

>Hunaldo II.a: Akitaniarren dukegaia (768 - ?). Waifre-ren semea. arlomagno egin zen horrela Baskoniako lurraldearen jabe.

>Humboldt, Karl Wilhelm Von: Hizkuntzalari eta politikari alemaniarra. Hizkuntza eta dialekto asko ikasi zituen, euskara barne.

>Hurtado de Amezaga, Baltasar: Flandes eta Espainian borrokatu ondoren, mariskal nagusi eta Turnesko gobernadore izendatu zuten (1702).

>Hurtado de Amezaga, Alonso: Erlijioso eta militarra izan zen. Ganboatarren kontsultore (1692-94) eta oinaztarren erregidore.

>Hurtado de Letona: Oñatiko Unibertsitateko katedradun eta doktorea.

- I -

>Iaka: Hiri baskoia zen erromatarren garaian, "iaccetanni" herriaren hiri nagusia.

>Iazetaniarrak: Antzina Euskal Herriko lurraldean bizi zen euskal-tribua.

>Ibañez de la Renteria, Jose Antonio: Bilbon finkatu eta jaurerriko idazkari gisa "Historia de Cantabria" aurkeztu zuen Gernikako Batzarretan (1772).

>Ibarra, Diego: Felipe II.aren agintaldian Gerra-kontseiluko kidea izan zen.

>Ibarra, Frantzisko: Felipe II.ak Mexikoko lurralde bateko kapitain jeneral eta kantzelari egin zuen (1562).

>Ibarra familia: (1913 - 1977) Enpresari- eta abokatu-familia bizkaitarra.

>Ibarruri Gomez, Dolores: Espainiako Alderdi Komunistako (PCE) komite zentraleko kide (1930).

>Iberiarrak: Iberiar penintsulako zenbait tribu.

>Iberiera: Antzinateko Iberian hitz egiten zen hizkuntza ez-indoeuroparra.

>Idiakez Anoetakoak: Politikari-familia.

>Idiakez Tolosakoa: Pertsonaia historiko gipuzkoarrak.

>Idiakez, Pedro: Málagako konkistan parte hartu zuen (1487); Errege-erregina Katolikoek Gipuzkoako eskribau nagusi izendatu zuten.

>Iglesias Garrigos, Juan: Espainiako Gerra Zibilean atxilotu eta, hasieran heriotza-zigorra ezarri zioten.

>IKA-Iparretarrak: Ipar Euskal Herriko erakunde armatu abertzale eta sozialista, 1972.

>Ikastolak: Ikastola mugimenduaren historia.

>Ilustrazioa: Europako kultur eta filosofi mugimendua."Argien mendea" ere esan izan zaio (XVIII. mendea).

>Iñigo Aritza (Arista): ikus: Eneko Aritza.

>Inazio Loiolakoa: Bere aita oinaztarren aldekoa zen eta hark erlijio bidea har zezan nahi izan zuen.

>Independentzia guda (Espainiakoa): ikus:  Napoleonen aurkako guda.

>Indoeuropar hizkuntzak: Hizkuntz indoeroparrak.

>Industria Iraultza Europan: Nekazaritza eta merkataritza nagusi zen gizartetik industria nagusia izango den gizartera igaro behar izan zuten herritarrak.

>Industrializazioa Euskal Herrian: Bizkaian gertatu zen batez ere, eta neurri txikiagoan Gipuzkoan eta Araban. Iparraldean eta Nafarroan nekazaritza zen nagusi.

>Ines Cleveskoa: Euskal Herriko pertsonaia historikoa (1422-48).

>Infantzoiak: Erdi Aroan, kapare, aitonen seme eta hijos de algo bezala ezagutzen ziren behe-mailako nobleak,

>Ingalaterra: Gure aroa hasi aurretik zeltek populatu zuten.

>Ingalaterrako iraultzak: Ingalaterrako erregimen monarkiko absolutista aldatzeko borroka politiko-militarrak (XVII. m.).

>Inkisizioa: Eliza Katolikoak sortutako eliz- auzitegi iraunkorrari esaten zaio inkisizioa.

>Inperio Frantsesa: Napoleon I.ak eta III.ak Frantzian ezarritako erregimena.

>Intxauspe Michel: Lanbidez bankaria, bere izena daraman bankuko buru da.

>Intza, Damaso: "Zeruko Argiaren" sorreran parte hartu eta bertako kolaboratzailea izan zen.

>Iparragirre Balerdi, Jose Maria: Lehen Gerra Karlistan foruak defendatzearen alde parte hartu zuen eta atzerriratu behar izan zuen.

>Iparragirre Portillo, Idoro: Lehen Gerra Karlistan hainbat batailatan parte hartu eta Bergarako Hitzarmenaren ondoren Frantziara joan zen.

>IR: Izquierda Republicana.

>IRA: Irairish Republican Army, Irlandako Errepublika aldarrikatu zenean (1919) Sinn Fein alderdiaren boluntario irlandarrak ordezkatu zituen indar nazionalista armatua.

>Iradier Bulfy, Manuel: Lurralde ezezagunak esploratzeko zeukan grinak bultzatuta, Afrikara joan zen (1875 - 1877).

>Iradier Salaberria, Sebastian: Parisen Eujenia Montijokoa enperatrizaren kantu-irakaslea izan zen.

>Iraileko sarraskiak Frantzian: Frantziako kartzeletako aristokrata eta apaiz presoen hilketa (1792).

>Iraultza-Auzitegia: Iraultza Frantseseko auzitegi kriminala (1792 - 1795).

>Iraultzak Europan 1848: Europa astindu zuten mugimendu liberal eta nazionalen multzoa (1848 - 49), "Herrien Udaberria" izenez ere ezaguna.

>Iraultza frantsesa: Erregimen Zaharrari amaiera eman zioten mugimendu iraultzaileen multzoa. (1789 - 1799).

>Iribarren Rodriguez, Joxe Mari: "Navarra" aldizkaria sortu zuen (1932) eta Espainiako Gerra zibila piztu zenean Mola jeneralaren idazkaria izan zen (1936).

>Irikaitz: Kantaurialdeko aztarnategi zaharrenetakoa eta garrantzitsuenetakoa da. Zestoan dago, Gipuzkoa.

>Irujo Daniel: (1864 - 1911) Sabino Aranaren abokatua izan zenean nazionalista sutsua bilakatu zen.

>Irujo, Manuel: (1891- 1981) Gerraostean erbesteko Euzko Jaurlaritzako kontseilaria izan zen Parisen.

>Irujo Pello Mari: Heriotza-zigorra ezarri zioten, baina 1939an zigorra barkatu egin zioten.

>Iruriko kondea, Arnaud-Jean Peyré: Hogeita bost urte zituela Luis XIII.aren agindutara jarri zen Mosketariak deitutako arma taldean.

>IU-EB: >Ezker Batua >Izquierda Unida.

>Iraultza Frantsesa: Nekazariak gero eta okerrago bizi ziren, goi-noblezia eta kleroak gero eta pribilejio handiagoak zituzten eta Erregimen Zaharra ez zen gauza egoera aldatzeko.

>Iruñeko Asanblea: Hego Euskal Herriko lau probintzietako udalek Iruñean egin zuten bilera (1932). Alderdi politikoek aurkeztutako autonomi proiektua eztabaidatzeko

>Iruñea hiria: Nafarroako erresuma historikoaren eta Euskal Herriko hiriburu historikoa.

>Iruñeko setioa 1811: Napoleonen kontrako gerran, 1808.az geroztik Iruñea hartua zuten frantsesen aurkako setioa.

>Iruñeko setioa 1875: Bigarren Gerra Karlistan Iruñeak jasandako setioa.

>Iruñeko altxamendua 1837: Lehen Gerra Karlistan sarjentu liberalek hiru hilabetez soldatarik jaso gabe egoteagatik eginiko altxamendua.

>Isabel Angulemakoa: Ingalaterrako erregina, Joan Lurgabearen emaztea (1200).

>Isabel Bavariakoa: Frantziako erregina, Karlos VI.aren emaztea.

>Isabel Borboikoa Frantziakoa: Espainiako erregina (1621 - 1644), Nafarroako Enrike III.aren eta Maria Mediciren alaba.

>Isabel I.a Inkisiziokoa: Bere anaia Alfontso hil zenean, Isabel Gaztelako koroaren jaraunsle izendatu zuten (Guisandako ituna 1468).

>Isabel II.a: Fernando VII.a hil zenean, bere osaba Don Karlosen eta Isabel alabaren aldekoen arteko gerra, Lehen Gerra Karlista, hasi berria zegoen (1833).

>Isabel Portugalgoa: Espainiako erregina eta Alemaniako enperatriza (1526 - 1539).

>Isidoro Sibiliakoa (Sevilla): Idazle eta elizgizon espainola (~560 - 636).

>Islama: Musulmanen erlijioa. Ala Jainkoarekiko obedientzia esan nahi du islam hitzak.

>Islamaren sorrera:  Mahoma 570ean jaio zen, Mekan. Predikatzen hasi zenean Arabia politeista zen eta jendea bere aurka jarri zen. Medina aldera erbesteratu behar izan zuen, 622. urtean.

>Isturitzeko haitzuloa: Nafarroa Beherea, Gaztelu izeneko muinoaren barnean dago.

>Itsasuko gutuna: Enbata taldearen sorrera zela eta, Aberri Egunean zabaldutako manifestu abertzalea (1963).

>Iturbe Abasolo, Txomin: ETAn eragin handia izan zuen: ideologikoki nazionalismotik hurbilago zegoen marxismotik baino.

>Iturralde eta Suit, Joan: historia eta arkeologi lanen egile. "Asociación Euskara de Navarrako" sortzaile.

>Iturriaga Agirre, Jose: Venezuelara bidali zuten Caracasko Erret Konpainia Gipuzkoarreko lehen zuzendari gisa.

>Iturrioz Herrero, Patxi: Lehenengo EGIn eta gero ETAn sartu zen. PSE-EE sortu zenean, hara pasatu zen.

>Itzulketa-gerra: Espainia eta Frantziaren arteko gerra (1667-68).

>Iza Zamakola, Joan Antonio: Konbentzio-gerran Bizkaiko jaurerriko erregidorea eta Dimako tertzioen kapitaina

>Izeta, Mariano: Euskal idazle eta kultur eragile izan zen.

>Izko de la Iglesia, Jabier: ETAko buruzagi historikoa. Burgosko prozesuan bi heriotza-zigor eta 27 urteko kartzela-zigorra ezarri zizkioten (1970).

>Iztueta Etxeberria, Joan Ignazio: Napoleonen arkako gerra garaian horren aldekoa izan zen. Euskal dantzak berreskuratu egin zituen.

>Izualdiak: (1792 - 1793) Iraultza Frantsesaren bi aldiri emandako izena.

>Izualdi Zuria: (1815) Frantziako erregetiar-taldeek Bonaparteren aldekoen jazarpena antolatu eta errepublikar asko sarraskitu zuten.

>Izurrite Beltza: Indian hasi zen izurri beltza (1346 - 1353). Arkakuso eta arratoien bidez batez ere kutsatzen ziren eta Europako Mendebaldeko populazioaren herena inguru hil egin zuen, 25 milioi lagun gutxi gorabehera.

- J -

>Jabat, Joan: Konstantinoplan diplomatiko eta Britainia Handian enbaxadore (1822).

>Jagi-jagi: Iritzi- eta informazio-astekari politikoa (Bilbo, 1932).

>Jaime Borboi-Parmakoa: 1909an Alderdi Karlistaren buruzagitza hartu zuen, jaimista izena hartu zuen Alderdiak.

>Jaime I.a Konkistatzailea: 1231an, Nafarroako Antso VII.a Azkarrarekin Ondorengotza Ituna sinatu zuen.

>Jaime II. Zuzena: Aragoi (1291 - 1327) eta Siziliako (1285 - 1295) erregea.

>Jaka hiria: Iaka, hiri baskoia zen erromatarren garaian, "iaccetanni" herriaren hiri nagusia.

>Jaka-ko Hiri-Forua: Antso V.a Ramirez-ek Jakari eman zion Hiri-Forua.

>Jakobinismo: Estatu frantsesean bereziki, estatuaren zentralismoa bultzatzen duen politika.

>Jakobinoak: Frantzian, burgesia eta burgesia txikiaren ezker-muturreko mugimendua.

>Jakobinoen kluba: Iraultza Frantsesean sortutako elkarte politikoa (1789-99).

>Jakue bidea: Konpostelako Jakue edo Santiago apostoluari erromesaldia egiteko oinezko bidea.

>Jaltako konferentzia: Bigarren Mundu-Gerra amaieran Roosevelt, Churchill eta Stalin bildu ziren (1945).

>Jansen, Cornelius: "Augustinus" obra idatzi zuen, Jansen Ypresko apezpiku zenean (1635).

>Jansenismoa: Jansen Cornelius teologo holandarrak, Baionako apezpiku-kolegioko zuzendaria izan zen 1612 - 1614 bitartean.

>Jaso, Joan: Nafarroa Behereko Jaso herrikoa, Xabierko jauna izan zen (1455 - 1515). Frantzisko Xabierkoaren aita.

>Jauregi Atondo, Ramon: PSOE eta UGTko kidea da 1973az geroztik.

>Jauregi Jauregi, Gaspar: Napoleonen osteak gipuzkoa inbaditu zuenean, artzaintzari utzi eta partida bat eratu zuen (1810).

>Jauregi Lasanta, Julio: Errepublika garaiko Euzko Jaurlaritzako Bartzelonako ordezkaritzako idazkari nagusia izan zen.

>Jauregiberri, Madeleine: Ipar Euskal Herriko "Begiraleak" emakume nazionalisten taldeko lehendakaria (1933-34).

>Jaurgain, Jean: Eskualzaleen Biltzarreko lehendakaria izan zen.

>Jehova: Jahve izenaren forma okerra.

>JEL: Jaun-goikua Eta Lagi-Zarra.

>Jemein Lanbarri, Zeferino: Gallastegi eta Erraztirekin batera, Jagi-Jagi sortu zuen (1932).

>Jenako gudua: Napoleonek prusiarrak garaitu zituen gudua (1806).

>Jenobeba Brabant: Euskal Herrian oso ezaguna egin zen Gregorio Arruerek egindako itzulpenari esker.

>Jentilbaratz: Gipuzkoako haitza, Ataungo Arrateta arroilean.

>Jerusalemgo Ordena: Maltako Ordena ere deitua.

>Jesus: Judua zen arrazaz eta erlijioz, eta aramera zuen ama-hizkuntza, baina hebreeraz ere bazekien.

>Jesusen Lagundia: Inazio Loiolakoak 1539an sortutako kleriko erregeladunen erlijioso-ordena.

>Jimeno Jurio Jose Maria: Historialari eta etnografo nafarra (Artaxona, 1920).

>Joana Ark: Heroi nazional frantsesa Frantzia eta Ingalaterraren arteko Ehun Urteko gerran (1337 - 1453).

>Joana La Beltraneja: Gaztelako Enrike IV. eta Joana Portugalekoaren alaba, uztez sasikoa.

>Joana Enrikez: Joan II.a Trastamarakoak bere emazte Joana Enrikez izendatu zuen erregeordekide, Bianako printzearekin batera.

>Joana Eroa: Fernando II.a Inkisiziokoa eta Isabel I.a Gaztelakoaren alaba, burutik egina zegoela eta bere aita Fernando eta bere senar Feliperen artean gobernatzea hitzartu zuten (1505).

>Joana I.a Nafarroakoa: Jaio zenean, Enrike Ingalaterrako printzearekin ezkontza prestatu zuten, nafar-gaskoien batasun proiektu bati ekiteko asmoz (Lekuine-ko hitzarmena, 1273).

>Joana II.a Nafarroakoa: Bere garaian gertatu ziren Nafarroan judu-sarraskiak (Lizarra 1328).

>Joana III.a Albret: Joanak inoiz ez zion uko egin Nafarroako erresumaren batasuna lortzeari eta ahalegin militarrik egin ez bazuen ere,Gaztelako Felipe II.arekin negoziatzen saiatu zen.

>Joana Manuel, Doña: Bizkaiko XIX. andrea. Enrike II.a Trastamarakoarekin ezkondu zen (1350). Gaztelako erregina (1369 - 1379).

>Joana Portugalgoa: Gaztelako erregina (1455 - 1475), Enrike IV.aren emaztea.

>Joan abade nafarra: Nafarroako Antso IV.a Gartzes Peñalengoa errege goratzean esku hartu zuen 1054an.

>Joan Beldurgabea: Borgoinako dukea (1404 - 1419), Felipe II.a Ausartaren seme eta ondorengoa.

>Joan Carlos I.a Espainiakoa: Francisco Franco diktadoreak bere ondorengo izendatu zuen, Joan de Borbon aitak semearengan abdikatu ondoren.

>Joan Foixkoa: Bere alaba Germana, Fernando II. Inkisiziokoaren bigarren emaztea izan zen.

>Joan Karlos Borboi-Bragantzakoa: 1860an bere anaia Karlos Luisek bere eskubideei uko egin zienean, Joanek haren ondorengo legitimo izendatu zuen bere burua.

>Joan I.a Aragoikoa: Aragoiko erregea (1387 - 1396), Pedro IV.aren semea.

>Joan I.a Hilondokoa: 1316an Parisen jaio eta bost egunera hil zen. Nafarroako eta Frantziako errege (1316).

>Joan Lurgabea: 1189an, bere aitaren aurkako altxamendua bultzatu eta haren ondorioz hil zen Enrike II.a.

>Joan I.a Gaztelakoa: Joan I.ak lotu zuen Bizkaiko Jaurerria Gaztelako koroan.

>Joan II.a Gaztelakoa: Bere aita hil zenean (1406) egin zuten Gernikako Juntetan Bizkaiko jaun. 1407an, Foruak markatzen zituen errentak ez zirela ordainduko erabaki zuten, erregeak foruak errespetatzeko zin egiten ez zuten bitartean, aurreko erregeek egiten zuten moduan.

>Joan II.a Onbera: Bere alaba Joana, Nafarroako Karlos Gaiztoa erregearekin ezkondu zen 1353an.

>Joan II.a Trastamarakoa: Nafarroako Blanka I.a emazte erregina hildakoan (1441), Joana Enrikez-ekin ezkondu (1443) eta erresuma bere gain hartu, erregetzeko eskubidea, ordea, Karlos IV.a Bianako Printzeari zegokion.

>Joan III.a Albret: Luis XII.aren laguntzaz Nafarroako birkonkista prestatu zuen; Nafarroan sartu eta Iruñea setiatu zuten, baina gaztelarrei laguntza iritsi eta atzera egin behar izan zuen. Gipuzkoarrek eraso zioten Belaten.

>JOC: Langile katoliko gazteen mugimendua eta nazioarteko erakundea.

>Jodl, Alfred: armada alemanaren errendizio-akta sinatu zuen Reims-en (1945).

>Josefina: Frantsesen enperatriza. Napoleon I.a Bonaparterekin ezkondu zen (1796 - III - 9).

>Jovellanos Gaspar Meltxor: Inkisizioaren aurka eta Espainiako Elizak Erromarekiko morrontza haustearen alde egiteagatik atxilotu egin zuten (1801).

>Judaismo: Herri juduaren erlijio monoteista historikoa, Jahve da jainko egiazko eta bakarra.

>Judit Bavariakoa: Mendebaldeko enperadore Ludoviko Pio-ren (Luis Errukitsua) emaztea.

>Judu sarraskia: Nafarroako Karlos I.a Burusoila (Frantziako IV) hil ondoren, Nafarroako juduen aurka egindako erasoak (1328).

>Julio II.a: Borgiar familiaren eraginari esker aita santua izan zen.

>Jurramendiko bataila: 1835ean Liberalek galera handiak izan zituzten eta karlistek Lizarra berreskuratu zuten.

>Jurramendiko getaerak: Sixto Borboikoaren jarraitzaileek gailurrera zihoazen taldeen kontra tiro egin eta bi pertsona hil zituzten.

>Jusuf I.a: Granadako erregea (1332- 1354).

>Jutlandiako bataila: Lehen Mundu-Gerrako itsas gudu handia britainiarren eta alemaniarren artean (1916).

- K -

>Kaierak edo Laidoen kaierak: Erregeak foruen kontra hartutako erabakiak deuseztatzeko bildutako laido eta eskariak jasotzen zituzten idazkiak.

>Kalapiten tribunala: Herbehereetako erakunde judiziala 1567an Albako dukeak sortua.

>Kalbinismoa: Joan Kalbin frantziarrak sortutako doktrina erlijioso erreformatzailea.

>Kalbin, Joan: Luteroren ideia erreformatzailen aldeko eta Kalbinismoaren sortzailea (1533).

>Kalonje, Eusebio: Lehen Gerra Karlistan, arazo politikoak zirela-eta Frantziara atzerriratu zen (1841).

>Kalzada, Julen: Frankoren erregimenaren aurkako 1969ko gose-greban parte hartu zuen; atxilotu eta hamabi urteko kartzela-zigorra ezarri zioten. Burgosko prozesua (1970).

>Kanblong, Ramuntxo: Euskal Herriko Garapen Kontseiluko lehendakaria izan zen (1994-97).

>Kanpion, Arturo: Nafarroaren historia, gai politiko eta kazetaritza izan zuen lan ardatz. 1878an, Asociación Euskara de Navarra sortzen esku hartu zuen.

>Kapare: Nahiz aitoren seme edo alaba izan ez, hainbat pribilegioren jabe zen pertsona librea.

>Kapetarren etxea: Frantzian erreinatu zuen dinastia (987-1328).

>Kardaberaz, Agustin: Gipuzkeraz idatzi zuen.

>Karistiarrak: Antzina euskararen lurraldean bizi zen euskal-tribua.

>Karlista: Karlos Maria Isidro infantearengandik eratorritako Borboi etxeko azpiadarra.

>Karlistadak: ikus Lehen Gerra Karlista eta Bigarren Gerra Karlista

>Karlomagno: Lupo II.a Baskoniako dukea menperatu eta Akitaniako erresuma sortu zuen.

>Karloman 754: Karlos Martelen seme zaharrena (715)

>Karloman 771: Karlomagnoren anaia. Karloman hil zenean (771) hartu zuen frankoen inperio osoa.

>Karlos Don, Printzea: Gaztelako Gorteek oinordekotzat ezagutu zuten (1560).

>Karlos Gaztelakoa: Nafarroako Karlos II.a Gaiztoak Karlos hiltzea agindu zuen, 1354an hil zuten.

>Karlos Hugo Borboikoa: Alderdi Karlista ezkerrerantz aldatu zuen klase-borroka, federalismoa eta sozialismo autogestionarioa defendatzen zuen alderdiak 1970ean.

>Karlos I.a Burusoila: Bere agintea ez zen erabat legezkoa izan Nafarroan, ez baitzuen kargua zin egin; ondorioz, kontrol militarrean oinarritu behar izan zuen agintea.

>Karlos I.a enperadore: Felipe ederraren eta Joana Eroaren semea, bere lehengusina Isabel Portugalgoarekin ezkondu zen.

>Karlos II.a Burusoila: Frantziako errege (843 - 877) eta Mendebaldeko enperadore (875 - 877).

>Karlos II.a Espainiakoa: Portugal eta Frantziaren aurka borroka egin eta Frantziak hartu zituen Kataluniako toki garrantzitsuak.

>Karlos II.a Konkistatzailea: Frantziako Joan II.ak ez zituen errespetatu Karlosi "Hexagonoan" zegozkion lurrak eta Angulemako dukerria Gaztelako Karlos kondestableari eman zion (1350 - XII -23).

>Karlos III.a Espainiakoa: "Argiaren mendeko" erregea. Frantziarekin Familia-ituna sinatu zuen (1761). Despotismo ilustratuaren aldekoa izan zen.

>Karlos III.a Prestua: Gaztelako Enrike II.aren alaba Leonorrekin ezkondu zen eta bi erresumen arteko harremanak sendotu zituen (1375).

>Karlos IV.a Bianako Printzea: Joan II.ak Karlos printzea desjarauntzi zuen bere alaba Leonorren alde.

>Karlos IV.a Espainiakoa: Iraultza frantziarraren ondorengo Konbentzio-gerran (1793 - 1795) porrot egin zuen

>Karlos V.a Frantziakoa: Nafarroako Karlos Gaiztoari bakea ezarri zion eta Ingalaterrari konkistatutako lurralde gehienak kendu zizkion.

>Karlos VI.a Enperadorea: Rastatt-eko itunaren aginduz (1714), Espainiako koroari uko egin behar izan zion, Felipe V.aren mesedetan.

>Karlos VI.a Frantziakoa: Troyesko ituna sinatu zuen (1420), eta erresumaren parterik handiena Ingalaterraren esku gelditu zen (1422).

>Karlos VII.a Frantziakoa: Joana Ark-ekoaren laguntzaz, Reims-en errege koroatu zuten (1429),

>Karlos VIII.a: Frantziako erregea (1483 - 1498), Luis XI.aren eta Karlota Savoiakoaren semea.

>Karlos IX.a: Katalina de Mediciren esanetara agindu zuen.

>Karlos X.a Frantziakoa: Frantziako azken errege borboia izan zen.

>Karlos XIV: Suedia eta Norvegiako erregea (1818 - 1844).

>Karlos Izukaitza Borgoniakoa: Borgoniako dukea (1467 - 1477), Felipe Onbera Borgoniakoaren semea.

>Karlos Maria Isidro Borboia: Ez zuen onartu nahi izan Isabel II.a ondorengotza (1833), eta ondorioz, Lehen Gerra Karlista piztu zen.

>Karlos Martel: Eudon Handiak lagunduta, Poitiers-ko guduan Abd ar Rahman Al Gafiki arabiarra garaitu zuen (732).

>Karlos, Montemolignokoa: Bigarren Karlistada bultzatu zuen (1846-48).

>Karlos Orléanskoa: Orléansko dukea. Frantziako Luis XII.aren aita.

>Karlowitz-eko Ituna: Otomandar inperioa eta Liga Sainduaren arteko bake-ituna (1699).

>Karolinjioen dinastia: Dinastia frankoa, jatorriz austrasiarra, merovinjioen ondorengoa.

>Karranza, Bartolome: Karlos V.a enperadoreak bere ordezkari izendatu zuen Trentoko kontzilioan (1545-46)

>KAS: Ezker abertzaleko taldeak koordinatzeko 1975ean sortutako plataforma politikoa.

>Kaskante herria: Nafarroako probintziako herria.

>Katalina Aragoikoa: Ingalaterrako erregina (1509-33), Fernando II.a eta Isabel I.a errege Katolikoen alaba.

>Katalina Howard: Ingalaterrako erregina, Enrike VIII.aren bostgarren emaztea.

>Katalina I.a Nafarroakoa: Bere agintaldian agramondarren eta beaumondarren anaiarteko borrokak ugaritu egin ziren.

>Katalina Medicikoa: Bere seme Frantzisko II.a Alençonkoa koroatu zutenean (1559 - 60) erregeorde izan zen Frantzian.

>Katalunia: K.a. 1000n zeltek inbaditu eta burdinaren erabilera sartu zuten.

>Katalauniar zelaietako bataila: Teodoriko I.ak lagunduta, Atilak irabazitako gudua (451).

>Kataroak: Albitarrak, Munduan bi iturburu daudela irakasten zuten: ongiarena (mundu izpirituaren sortzailea) eta gaizkiarena (mundu materialarena).

>Katolizismo: Eliza katolikoa, kristautasunaren hiru erakuntza nagusietako bat.

>Klima: Euskal Herriko klima.

>Klodoveo: >Klovis I.a: Frankoen erregea (481 - 511).

>Klotario I.: Frankoen erregea (511 - 561), Klovisen semea.

>Klotario II.a: Klotario II.a Neustriako errege frankoa (584 - 629).

>Klotario IV: Austrasiako erregea (718-19). Karlos Martelek tronuratu zuen.

>Klotilde: Printzesa burgundiarra. Klovis I.a katolizismora aldatzea eragin zuen (496).

>Klovis I.a: Frankoen erregea (481 - 511).

>Koaternario: Duela 1,64 milioi urte hasi zen. Bi serietan banatuta dago: Pleistozenoa eta Holozenoa.

>Kolon, Kristobal: (1451 - 1506): Nabigatzailea, 1492 - 93ko bidaian Pinta, Niña, eta Santza Maria belaontzien agintari zela Kuba eta Haiti aurkitu zituen.

>Kolon Larreategikoa: Bizkaiko korregidorea (~1787 - 1790). Zamakoladako gertaeren ondoren Bizkaitik desterratu egin zuten (1805).

>Komando Autonomo Antikapitalistak: 1970.eko hamarkadan sortutako talde armatuak.

>Konfederazioa: Botere jakin batzuk organo komun baten esku uzten dituzten estatuen elkartea.

>Konstantino I. Handia: Milango ediktua eman zuen, kristautasunari bidea irekiz (313).

>Konstituzioa 1978. Francoren diktaduraren ondorengo erregimen aldaketa egiteko.

>Kontserbadorea: Espainiako Alderdi Liberal-Kontserbadorea.

>Komuneroen matxinada: (1520 - 1522) Atzerritarrek administrazio-postuetan lan egitearen aurka altxa zen herria.

>Konbentzio Gerra: Luis XVI.a gillotinatu eta gero Europako monarkiek Konbentzioaren aurka egindako gerra (1793 - 1795).

>Konbentzio Nazionala: Frantziako Asanblada Legegilea ordezkatu zuen Asanblada iraultzailea (1792 - 1795).

>Konpainia Handiak edo Zuriak: Berant Erdi Aroan, Europan, printze eta jauntxoen soldatapean borrokatzen ziren mertzenario-taldeak.

>Konstantzako Kontzilioa: Mendebaldeko Elizako Zisma Handiari amaiera eman zion kontzilio ekumenikoa (Alemania, 1414-18).

>Konstituzioa, 1978koa: Francoren diktaduraren ondorengo erregimen aldaketa egiteko Konstituzioa.

>Kontrarreforma: Erreforma protestantearen aurka, Eliza katolikoak burututako erreforma-mugimendua (XVI. m.).

>Kontsulatua: Frantziako erregimen politikoa. Iraultza frantsesa eta Napoleonen enperadore izendapenaren artean (1799 - 1804).

>Kontsulatuak Euskal Herrian: Bilbon (1511) eta Donostian (1682) sortu ziren, merkatari eta merkataritzaren babeserako (XV. - XVI.).

>Kontzertu Ekonomikoak: Bigarren Gerra Karlistaren amaieran, Foru historikoak galdu eta Espainiako gobernuak Araba, Bizkaia eta Gipuzkoari nolabaiteko finantza-autonomia onartu zien.

>Kontzilioak: Eliz doktrinari edo diziplinari buruzko gai bereziki garrantzizkoei buruz deliberatzeko eratzen da.

>Koran: Musulmanen liburu sakratua.

>Kordobako kaliferri eta emirerria: Musulmanek Iberiar penintsulan konkistaturiko lurretan ezarri zuten erresuma.

>Kortazar, Modesto: Nafarroako Erret Kontseiluko erregeordea (1835).

>Kortesko kapitulazioak: Nafarroako Felipe III.aren eta Aragoiko Alfontso IV.aren ordezkariek sinatutako ezkontza-kapitulazioak (Kortes, 1333).

>Kostaldea: Euskal Herriko kostaldea.

>Krisia Euskal Herrian: XVII. mendean hondamendi handiak izan ziren Europan: lehorteak, izozteak, kazkabar erauntziak, eurialdiak...

>Kristautasuna: Kristautasunak Judaismoaren zisma batean du sorburua.

>Krutwig, Federiko: ETAren ideologiaren historian eragin handia izan zuen Wasconia liburua argitaratu zuen 1963an.

>Kulturkampf: Bismarck-ek katoliko alemaniarren aurka hartutako neurri multzoa (1871 - 1878).

- L -

>LAB: Hego Euskal Herriko sindikatu abertzalea, 1974an sortua.

>Labaien Toledo Antonio Mari: Espainiako Gerra Zibila piztu eta Saran hartu zuen bizilekua (1936).

>Labaien, Ramon: Eusko Jaurlaritzako Kultura kontseilaria izan zen 1980 - 1983 bitartean.

>Labayru Goikoetxea, Estanislao Jaime: Bizkaiko jaurerriko ohorezko kronikari (1895).

>Labegeri, Mixel: Enbatako sortzaileetakoa (1959) eta "Gure Herria-ko" kolaboratzailea izan zen.

>Labezares, Gido: Urdanetaren agindupean eta Legazpi buru zela, Filipinetara egindako espedizioan parte hartu zuen (1564).

>Laborde Gilaume Arnaud: XV. m. Karlos III.a Nafarroakoak Konstantzako kontziliora bidali zuen.

>Lacalle Yabar, Tirso: Bigarren Gerra Karlistan gerrillari liberala.

>Lacombe, Georges: Julio Urkijorekin batera RIEV aldizkaria sortu zuen (1907).

>Lacort Larralde, Basilio: Guardia zibila zen eta Bigarren Gerra Karlista hasitakoan Elizondora bidali zuten.

>Ladron Zegamakoa, Santos: Napoleonen aurkako gerran parte hartu zuen frantsesen aurka.

>Ladron Iñigez Gebarakoa: Araba, Gipuzkoa eta Bizkaiko kondea. Alfontso I.a borrokalariaren erregealdian (1130 - 1134) eta Haroko gobernadore (1133).

>Ladron leinua: Nafarroako Gartzia IV.a Ramirez erregearen aginduz, hiru belaunaldiz mantendu zuen Araba eta Gipuzkoako lurretan ordezkotza.

>La Hoya: Arabako Metal-Aroko aztarnategia, Biasterin.

>LAIA: Hego Euskal Herriko alderdi politikoa.

>Laia, Mateo: Espainiako armadak ontziak behar izan zituenean Laiari konfiskatu zizkion bereak.

>Laibach-eko kongresua: Aliantza Sainduak egindako kongresua (1821).

>Laidoen kaierrak: Erregeak foruen kontra hartutako erabakiak deuseztatzeko bildutako laido eta eskariak jasotzen zituzten idazkiak.

>LAK: Hego Euskal Herriko erakunde sindikal abertzale eta asanblarioa, 1974an sortua.

>Lakarra familia: Erdi Aroko familia noble baxenabartarra.

>Lakarra de Migel, Jose Maria: Historian lizentziatu eta Nafarroako Erdi Aroko foruei buruzko lan batez doktoratu zen (1928).

>Lakarra, Martin Enrikez: Karlos II.aren ordezkari izan zen Libourneko Ituna sinatzeko aurre lanetan (1366).

>Lancasterko etxea: Ingalaterrako familia, Plantagenet familiaren adarra.

>Lancaster Joan Bedford: Enrike V.aren anaia (?, 1389 - Rouen, 1435).

>Lancre, Pierre: 1609an, Enrike IV.ak Lapurdira bidali zuen sorginen kontuak ikertzera. Hirurogei lagun sorginkeriaz akusatu eta hilarazi zituen.

>Landa Alvarez Carballo Santos: Espainiako Lehen Errepublikako Gorteetan Tafallako diputatua izan zen (1873).

>Landa Alvarez de Carballo, Nikasio: Marokoko gerran O'Donnell eta Prim jeneralen aginduetara egon zen (1859).

>Landaburu Fernandez de Betoño, Frantzisko: EAJren Parisko ordezkari eta  Euzko Jaurlaritzarena Liga Internacional de Amigos de los Vascos elkartean.

>Landeta, Eduardo: "Los errores del nacionalismo vasco" idatzi zuen (1923).

>Lantzelot Nafarroakoa: Nafarroako Karlos III.a erregearen seme sasikoa.

>Laphitz Frantzisko: Euskal idazle eta misiolari nafarra izan zen (1832 - 1905).

>Lapurdi: Euskal Herriko probintzi historikoa, herriz herri.

>Lapurdi: historia

>Lara Diaz, Haroko leinua (ikus Bizkaiko jaun/andreak).

>Lardizabal, Bizente: Medikuntza-alorreko ikerketak asko egin eta liburuak idatzi zituen.

>Lardizabal Uribe, Manuel: Gaztelako Kontseiluak Baionako biltzarrerako ordezkari izendatu zuen (1808).

>Lardizabal Uribe, Miguel: Godoy gobernuburu zenean, Gipuzkoako diputatu nagusi (1790).

>Largo Caballero, Frantzisko: Espainiako UGT (1918 - 1938) eta PSOEko (1932 - 1935) lehendakaria.

>Larralde, Madeleine: Iraultza frantsesaren aurkako izatearen akusaziopean atxilotu, epaitu eta hil egin zuten (1794).

>Larramendi, Manuel: Euskal idazle, suspertzaile eta apologista gipuzkoarra (1690 - 1766).

>Larrañaga Aranguren, Polikarpo: ELA sindikatuaren sorreran ere parte hartu zuen.

>Larrañaga Txurruka, Jesus: Euzko Gaztedi eta ELAko kidea izan zen. Primo de Riveraren diktaduraren kontrako ekintzetan parte hartu zuen.

>Larregi, Bernard: Iraultza Frantsesa piztu zenean Aiherrako bikarioa zen. Konstituzioa zin egiteari uko egin eta erbesteratu zuten (1792).

>Larrouyet, Jean-Raymond: Euskadiko futbol-selekzioa (1937-39) eta Eresoinka abesbatza moldatu zituen (1937).

>Larzabal, Piarres: Enbata taldearen sorreran esku hartu zuen.

>Lasala, Fermin: Euskararekiko zenbait lan burutu eta Donostian hainbat obra bultzatu zituen.

>Latina: Latindarren hizkuntza.

>Latrango kontzilioak: Latrango jauregian egindako bost kontzilio ekumenikoak (IX, X, XI, XII eta XVIII.a).

>Latrango itunak: Aitasantutzaren eta Mussoliniren artean sinaturiko ituna (1929-II-11).

>Lauaxeta, Urkiaga, Esteban: Espainiako Gerra Zibilean atxilotu eta fusilatu egin zuten (1937-VI-25).

>Laurak Bat: Hegoaldeko lau probintziak elkartzeko lema.

>Laval, Pierre: Vichyko erregimena ezarri zutenetik (1940), estatuko ministro eta Kontseiluko lehendakariordea.

>Laxage edo Lasaga familia: Familia baxenabartarra, jatorriz Izura-Azme inguruko gaztelukoa.

>Laxalt familia: Jatorri zuberotar eta baxenabartarreko familia.

>Ledesma Ramos, Ramiro: JONS fundatu zuen (1931) eta Falange Espainolarekin batu zen erakundea (1934).

>Lefebvre, Heorges: Iraultza Frantsesean eraginaren analisian espezializatua.

>Legaz, Damaso: Asociación Eúskara de Navarra elkarteko kide eta literatur lehiaketetan epaimahaiko izan zen.

>Legazpiko, Migel Lopez: Luzon uhartea merkataritza-gune garrantzitsua zenean Manila fundatu zuen (1571).

>Legeen koadernoak: Nafarroako legeak biltzen zituen koadernoa.

>Lege Paktatua: Lehen Gerra Karlistak foruak kendu ondoren, Nafarroak eta Espainiako gobernuak paktatu zuten legea (1841 - VIII - 16).

>Lege Paktatua: Lehen Gerra Karlistak kendutako foruen ordez, Nafarroak eta Espainiako gobernuak paktatu zuten legea (1841 - VIII - 16).

>Legizamon familia: Bandokide-familia bilbotarra (XIII-XIV. m.).

>Legutioko erasoa: Espainiako Gerra Zibilean Euzko Gudarozteak Arabako frontean eginiko erasoa (1937).

>Lehen Gerra Karlista: (1833 - 1839) Espainiako Fernando VII.a hil zenean, ondorengotzari buruzko liskarra piztu zen.

>Lehen Mundu Gerra: (1914 - 1918) Lehengai-iturriak eta kolonietako banaketa kontrolatzeko borroka handiak piztu ziren mende hasieran.

>Leiba, Antonio: Alpujarretan Granadako mudejarren kontra borrokatu zen (1502).

>Leizaola Santxez, Jesus Maria: Eusko Ikaskuntzaren I. Kongresuaren antolatzailea (1918) eta erbesteko Euzko Jaurlaritzako lehendakari hautatu zuten (1960).

>Leizarraga, Joanes: Apaiz katolikoa zen, baina Joana III.a Albretekoa protestante bihurtu zenean higanot bihurtu zen beste kristau asko bezala (1559).

>Leizaur, Joan Perez: Koronel zela, armada frankonafarraren kontra borrokatu zen Belateko batailan (1512).

>Lejarreta Allende, Manuel Mari: Arabako Foru Aldundiko lehendakaria. Francoren erregimenean Gorteetako prokuradorea izan zen.

>Lekerika Erkizia, Jose Felix: Euskal nazionalismoaren etsai porrokatua Bigarren Errepublika garaian.

>Lekuona Etxabeguren, Manuel: Historia, antropologia eta artean aditua.

>Lenin Vladimir Ilitx Ulianov: Munduko lehen iraultza sozialistako buruzagia.

>Leon Deuna: Euskaldunak kristautzera etorritako alegiazko pertsonaia, IX. mendekoa. Baionako patroia.

>Leon Navarrete, Diego: Lehen Gerra Karlistan iparraldeko armadako buru.

>Leonor Akitaniakoa: Frantziako Luis VII.arekin ezkontzean Guinea, Gaskonia, Poitu, Marche, Limosin, Angoumois eta Saintogne lurraldeak jaso zituen ezkontza-sari.

>Leonor I.a Nafarroakoa: Karlos IV. Bianako printzearen arreba eta Blanka II.aren ahizpa. Gaston IV.a Foixko kondearekin ezkondu zen (1441).

>Leonor Trastamarakoa: Nafarroako Karlos III.a Prestuaren emaztea. Ezkondu (1375) eta Iruñera joan zen.

>Leovijildo: Toledoko errege bisigodoa (568 - 586). Baskoiak menderatzen saiatu zen eta matxinada bat deuseztatu zuen 581ean.

>Lerga, Jose: Nafarroako komandante jenerala eta Lizarrako gobernadore militarra izan zen.

>Lermako dukea, Francisco Sandoval: Atzerrirako politikan estatuen arteko akordioak bultzatu zituen; barne-politikan, ordea, aberastasuna pilatu eta kargu onenak bere senideen artean banatu zituen.

>Lerroux, Alejandro: Bigarren Errepublikako behin-behineko gobernuan estatu-ministro (1933).

>Lersundi, Frantzisko Alejandro: Lehen Gerra Karlistan eta Madrilgo altxamenduan parte hartu zuen.

>Lertxundi Barañano, Roberto: ETA banatu zenean ETA VI.a taldean gelditu zen.

>Lesdiguièresko dukea François de Bonne: Dofinerriko higanoten buru zelarik, katolikoak eta Savoiako dukea garaitu zituen.

>Lesseps, Ferdinan: Jatorri lapurtarreko diplomatiko frantsesa, Suezko kanala egiteko proiektua egin zuen (1854).

>Letamendia, Frantzisko: Burgosko prozesuko abokaturik gazteena izan zen (1970).

>Lextarreko Gortea: Zuberoako Erdi Aroko erakundea, bertako organo judizial bakarra.

>Lezetxiki: Arrasateko haitzuloa.

>Lezo Olabarrieta, Blas: Ingelesen kontrako itsas gudu batean hanka bat galdu zuen (1704); geroago, begi bat (1707) eta, aurrerago, beso bat (1714).

>Lhande, Pierre: Idazle oparoa, frantsesez eta euskaraz obra ugari idatzi zituen.

>Liberala: Espainiako alderdi politikoa, 1880an sortua.

>Liberal Egunkaria: Informazio orokorreko egunkaria (Bilbo, 1901).

>Libourne-ko Ituna: Gaztelako Pedro I.a Ankerraren eta Nafarroako Karlos II.aren artean Libournen sinatutako ituna (1366 - IX - 23).

>Liedena, Joan: Zuzenbidean lizentziatu zen (1413) eta Nafarroako Karlos III.ak Gorte nagusiko alkate izendatu zuen.

>Liga de Acción Monárquica: Bizkaiko hauteskunde-koalizioa, Euskal nazionalismoari aurre egiteko sortua (Bilbo, 1919).

>Liga Foral Autonomista: Foruzaletasuna babestu eta indartzeko mugimendu politikoa (Donostia, 1904).

>Liga Internacional de Amigos de los Vascos: Euskal abertzaleei laguntzeko Parisen sortutako elkartea (1938).

>Liga Saindua: Europan Aro Modernoan izandako hainbat koalizioren izena.

>Lili, Ramon Maria: Gobernadore zibila izan zen, baina alkohol-legea zela-eta dimititu egin zuen, legea foruen kontra zihoalako (1904).

>Lingua navarrorum: Latinezko terminoa: "nafarren hizkuntza" Erdi Aroan Antso VI.a Jakitunak euskara izendatzeko erabilia.

>Lizardi, Xabier: Euskal kazetaritza moderno eta sakon baten eredua utzi zuen.

>Lizarraga Eskiroz, Antonio: Somorrostroko guduan parte hartu ondoren Kataluniara joan zen.

>Lizarrako Estatutua: Eusko Ikaskuntzak autonomi proiektua landu zuen eta 1931ko martxoan egunkarietan argitaratu zen.

>LKI: Espainiako Liga Comunista Revolucionaria erakundeari lotua (1973).

>Llaguno, Eugenio: Arabako ohorezko diputatu nagusi eta probintziako "Aita" izendatu zuten (1794).

>Loiolako Inazio: Nafarroako errege eta aliatu frantsesen kontrako borrokan zenbait ekintza militarretan parte hartu zuen.

>Loiola, Martin Garcia: Txilen hil zen 1598an, Inazio Loiolakoaren iloba. Tupac Amaruren ilobarekin ezkondu zen.

>Lojendio, Joan Pablo: Bigarren Gerra Karlistan Belabieta, Hernialde, Irun eta Endarlatsako ekintzetan parte hartu zuen, ondoren koronel izendatu zuten (1876).

>Loma, Jose Maria: Bigarren Gerra Karlistan Santa Kruz apaizaren eta Lizarraga jeneralaren kontra borrokatu zen.

>Longueville, Anne, dukesa: Condé printzearen arreba.

>Lope Gonzalez: (1093 - 1099) Gaztelako Alfontso VI.aren erregealdian Arabako konde izan zen.

>Lope Iñigo: Bizkaiko I. jaunaren aitatzat hartzen dena.

>Lope Iñigez: ikus: Bizkaiko II. jauna.

>Lope Santxez I.a: ikus Lupo Antso I.a (1023 - 1058)

>Lope Santxez: (1099 - 1114) Arabako konde.

>Lopez Ezkerra Iñigo: ikus: Bizkaiko I. jauna.

>Lopez Joan Lazkaokoa: XV. mendea, Oinaztar eta Ganboarren borroketan nahastua ibili zen.

>Lopez Mendizabal, Ixaka: Bigarren Errepublikan 1931n Tolosako alkate hautatu zuten.

>Lopez de Roncesvalles, Nikolas: Zisma Handian, Avignongo jauregia frantsesen erasoetatik defendatzen aritu zen (1398 - 1403).

>Lore-jokoak: Literatura eta batez ere poesia bultzatzeko egiten zen lehiaketak.

>Lorreneko Klaudio: (1496 - 1550). Guise etxeko I. duke eta parea.

>Lotario: Frantziako erregea (954 - 986), Luis IV.a Itsasostekoaren semea.

>Lotario I: Mendebaldeko enperadorea (840 - 855).

>Ludoviko Pio: 812an Iruñean egon zen, frankoek Pirineoz bi aldetako euskaldunen menpetasuna berresteko asmoz; baina ez zuen horrelakorik lortu.

>Lukuze leinua: Nafarroa Behereko erresumako noble-familia.

>Louvoisko markesa: 1683an, Nafarroako Luis III.aren (Frantziako Luis XIV.a) kontseilari nagusi bihurtu zen.

>Luis Luzien Bonaparte = Louis Lucien Bonaparte: Euskal Herritik kanpoko ikertzaile. euskararen dialektogiak izan duen ikertzaileetako eta sustatzaileetako garrantzitsu bat izan zen.

>Luisa Saboiakoa: Margarita Austriakoarekin Cambraiko bakea sinatu zuen (1529).

>Luis Dofina: Frantziako dofina, Luis XV.aren semea.

>Luis Felipe I: Iraultza Frantsesarekin bat egin zuen eta Jakobinoen Klubean sartu zen.

>Luis Frantziakoa Dofin Handia: Nafarroako Luis III.aren eta Maria Teresaren semea.

>Luis I.a Errukitsua:  ikus Ludoviko Pio.

>Luis I.a Setatia: Erregealdiko lehen hilabeteak Nafarroan zehar bidaiatzen eta foruak zin egiten eman zituen; 1307ko abenduan, ordea, Frantziara joan eta ez zen gehiago Nafarroara itzuli.

>Luis V.a Alferra: Frantziako erregea (986-87), Lotarioren semea.

>Luis VI.a Potoloa: Ingalaterrako errege Enrike I.aren aurka borrokatu (1116 - 1120).

>Luis VII.a: Bigarren gurutzadan parte hartu zuen (1147 - 1149) Leonor Akitaniakoarekin (~ 1138an ezkondu eta 1152an zapuztu).

>Luis VIII Lehoia: Frantziako erregea (1223 - 1226), Joan Lurgabea garaitu zuen (1214).

>Luis IX.a Frantziakoa: Nafarroako Teobaldo II.a lagun, Tunis-etik zortzigarren gurutzadaldiari hasiera eman zion (1270).

>Luis X.a: ikus Luis I.a Setatia.

>Luis XI. Frantziakoa: Karlos Izukaitzak preso hartu (1468) eta askatasuna lortzeko Ingalaterrarekin ituna sinatu zuen (1475), Ehun Urteko Gerrari amaiera emateko.

>Luis XII.: Gaston Foixkoari esker Frantziaren aurkako Liga Sainduari aurre egin zion,

>Luis XIII. Frantziakoa: Bere amaren erregeordetzapean agindu zuen, baina, amak boterea Concini-ren esku utzi zuen.

>Luis XIV. Handia: Bere ama Ana Austriakoa eta Mazarin kardinala izan ziren haren erregeordeak adin nagusira iritsi bitartean.

>Luis XV.a: Zazpi Urteko gerraren ondoren, Frantziak Kanada, India eta Lousiana galdu zituen, alabaina, Lorena (1766) eta Korsika (1768) irabazi zituen.

>Luis XVI. Frantziakoa: Versaillesen Estatu Orokorrak bildu behar izan zituen (1789). Orduan, Iraultza Frantsesa piztu zen.

>Luis XVII.a: Bere anaia zaharrena hil zenean Frantziako dofin izendatu zuten (1789).

>Luis XVIII. Frantziakoa: Moncey buruzagia Kataluiniatik sartu eta Frantziak Borboiko etxearen erregimena salbatzeko azken ahaleginak egin zituen.

>Luna Alvaro de: Joan II.aren konfiantzako gizona izan zen (1419) eta 1422an Gaztelako kondestable egin zuten.

>Lupo Antso I.a: (1023 - 1058) Lapurdiko lehenengo bizkondea. Bere lehengusu Antso III.a Nagusiaren erregealdian, Gaskoniako dukerriari lotuta zegoen lurraldea bizkonderri bilakatu zen,

>Lupo I.a Otsoa: (670 - 710) Baskoiak, Akitaniako dukerrikoekin bat eginik Okzitaniako Tolosa inguruko jendea bisigodoen aurka matxinatu zen.

>Lupo II.a: (768 - 778). 778an, Orreagako bataila hain ondo eta horrelako tropekin nork prestatu zuen argi ez badago ere, Lupo II.a izan zela uste da.

>Lupo III. Zentzulo: (819 - 823). Baskoniako dukerriko  dukea. Baskoiak behin eta berriro altxatu ziren Akitaniako erregearen aurka.

>Lupo Santzio I.a: (778 - 812) Ludoviko Piok musulmanen kontrako erasoa prestatu zuenean, Lupo Santzio I.a bakearen alde azaldu zen.

>Lupo Suigin: Suigin Baskoniako dukea (812 - ?).

>Lusitania: Iberiar penintsulako probintzia erromatarretako bat, egungo Portugal.

>Luteranismo: Lutero, eta horren jarraitzaileen doktrina.

>Luther Martin: Monje agustindarra (1506). Erromaren aurka jo zuen "De srvo arbitrio" liburuan.

>Luxemburg, Rosa: Marxismoaren teorialaria izan zen (Erreforma soziala ala iraultza?, 1889; Kapitalaren pilaketa, 1913).

>Luynes dukea: Luis XIII.aren begiko, Conciniren hilketa bultzatu zuen (1617).

>Luzuriaga, Claudio Anton: O'Donnell-ek gobernua osatzeko justizi ministro hautatu zuen (1856), baina Luzuriagak uko egin zion.

- M -

>Maastricht-eko Ituna: 1991n burutua eta 1992an Europako Elkarteetako hamabi estatuek sinatua Maastricht-en.

>Maciá, Francec: Nazionalista katalan sutsua, Estat Catalá alderdi independentista fundatu zuen (1922).

>Madalena Frantziakoa: Luis XI.a Frantziakoaren arreba. Gaston Foixkoa Bianako printzearekin ezkondu zen (1462).

>Madariaga Azkuenaga, Ramon: Bigarren Errepublikaren garaian Bilboko alkate eta Bizkaiko Diputazioko gestore.

>Madariaga, Julen: ETAko lehenengo buruzagitzan alor politikoaren ardura izan zuen.

>Madeleine aldia: Goi-Paleolitoko hirugarren eta azken kultura, (K.a. 14000 - 9000).

>Madinabeitia, Joxe: Eibarren mediku eta Eibarko ordezkaria PSOEk Madrilen egin zuen Kongresuan (1905).

>Madoz, Paskual: Esparteroren gobernuan hazienda-ministroa (1855).

>Maeztu Whitney, Gustavo: Literatura antiklerikal, antimilitarista eta antiburgesa idatzi zuen, gero monarkismo liberal moderatura hurbildu bazen ere.

>Maeztu Whitney, Maria: Estatu Espainolean sortutako emakumeentzako lehenengo unibertsitate-zentroa fundatu zuen Madrilen (1908).

>Maeztu Whitney, Ramiro: 98ko belaunaldiko kidea izan zen. Eskuineko ideologiako Acción Española aldizkaria fundatu zuen.

>Maginot lerroa: Frantziako IE-ko mugan eraikitako gotorleku-sistema (1927 - 1936).

>Mahamud, Gonzalo Saenz: Merkatari bizkaitarra, jatorriz arabiarra (Bilbo, XVI. m.).

>Maintenongo markesa, François: Luis XIV.aren seme-alabak hezi zituen eta erregearekin ezkondu zen ezkutuan (1683).

>Maiorazko: Familia batean, aurrena jaiotakoa; oinordekoa, primua.

>Majanoko tregua: Joan II.a Nafarroako eta bere anaia Aragoiko Alfontso V.ak Gaztelako Joan II.a erregearekin sinatutako ituna (1430).

>Makiak: Espainian, frankismoaren kontrako gerraosteko gerrilla.

>Mallatu edo Malato zuhaitza: Foru-erregimenaren arabera, zuhaitzerainoko lurrak dohainik defendatzera behartuta zeuden bizkaitarrak oro.

>Maltako Ordena: Jerusalemen sortu zen 1099an, erromesei babesa emateko.

>Mandas eta Villanuevako dukea, Lasala, Fermin.

>Mantesko ituna: Nafarroako Karlos II.aren eta Frantziako Joan II.aren artean sinatutako ituna (1354).

>Manzanas Gonzalez, Meliton: Euskal abertzaleen torturatzaile ezaguna zen. ETAkoek tiroka hil zuten.

>Mañe, Joan: Euskal Herriko kultura, folklorea, geografia, artea, historia, ohiturak, etab. aztertu zituen.

>Marcel, Etienne: Karlos dofina (Karlos V.a) menpean ipini nahian, Nafarroako Karlos II.a Gaiztoarekin aliatu eta dofinaren kontseilari nagusiak hil zituen.

>Margarita Angulemakoa: Karlos III.a Frantziako kondestablearekin ezkondu (1509) eta alargundu (1525) ondoren. Nafarroako Enrike II.arekin ezkondu zen (1527).

>Margarita Borboi-Danpierrekoa: Teobaldo I.a Trobalariarekin ezkondu ondoren Nafarroako erregina (1234 - 1253).

>Margarita Borgoniakoa: Luis I.a Setatiarekin ezkondu zenetik Nafarroako erregina (1305 - 1316).

>Margarita Perchekoa: Gartzia Ramirez IV.a ezkondu ondoren Nafarroako erregina (1134 - 1141).

>Margarita Proventzakoa: Frantziako erregina, Luis IX.arekin ezkondu zen (1234).

>Margarita Valoiskoa: Margot erregina. Maitale asko izan zituen eta bere senarrarengandik banandu zenean Parisera joan zen bizitzera.

>Mariana Juan de: Historialari espainola, josulaguna. Espainiako historia orokorra egin zuen (1592-1605).

>Maria Antonia Borboikoa: Fernando VII.a izango zenarekin ezkondu zen (1802).

>Maria Antonieta: Frantziako erregina, Luis XVI.a izango zen Frantziako dofinarekin ezkondu zen (1770).

>Maria I.a Estuardo: Ingalaterrako Isabel erreginak preso hartu eta hiltzeko zigorra ezarri zion.

>Maria I.a Tudor: Ingalaterra eta Irlandako erregina (1553-58), Enrike VIII.aren eta Katalina Aragoikoaren alaba.

>Maria Kristina Borboikoa: Fernando VII.aren laugarren emaztea (1829); hura hil zenean (1833) bere alaba Isabel II.aren ordez agindu zuen (1833 - 1840).

>Maria Kristina Absburg-Lorenakoa: Bere agintaldian Gamazoren agindu batek Gamazada izeneko altxamendua piztu zuen Nafarroan.

>Maria Luisa Parmakoa: Bere lehengusuarekin, Karlos IV.a izango zenarekin, ezkondu zen (1765).

>Maria Medici: Nafarroako Enrike III.arekin (Frantziako IV.a) ezkondu zen (1600).

>Maria, Nafarroakoa: Nafarroako infanta, Aneteko kapitulazioetan hitzartutakoa betetzeko Aragoiko Pedro IV.arekin ezkondu zen.

>Maria Teresa Austriakoa: Pirinioetako Itunaren ondorioz, Nafarroako Luis III.arekin (Luis XIV.a) ezkondu zen (1660).

>Marichalar, Amalio: Nafarroako senadorea eta diputatua izan zen Espainiako Gorteetan (1863).

>Marko Ilintxeta, Amadeo: Bigarren Errepublika garaian Foruen eta Hego Euskal Herriko lau probintzietarako autonomi estatutuaren alde azaldu zen.

>Marlborougheko dukea: Espainiako Ondorengotza-Gerran, Blenheim (1704) eta Malplaquet-en (1709) garaile izan zen.

>Maroto: Jeneral espainiarra Napoleonen kontrako gerran. Esparterorekin sinatu zuen Bergarako hitzarmena (1839).

>Martínez Campos, Arsenio: Kataluniako gobernadore militarra (1872), Bartzelona eta Valentziako mugimendu errepublikarrak zapaldu zituen.

>Martinez de Alaba, Diego: Isabel I.ak Foruak zin egin zituenean eskribaua izan zen (1483).

>Martinez de las Rivas, Jose Maria: Lehen labegaraiak ezarri eta ekonomia liberalizatu egin zuen (1885-93).

>Joan Martinez Azkona familiakoa: Beste zenbait lagunekin Karlos II.a erregea Frantziako kartzelatik atera zuen (1356).

>Martinez Rodas, Frantzisko: Gorteetako diputatu (1893) eta senadore (1896) Markinako ordezkari gisa.

>Masaniello, Tommaso Aniello: Iraultzaile italiarra (Napoli, 1620 - 1647); bere lagunek hil zuten.

>Matalas: Mithikileko erretorea zenean nobleen aurkako matxinada piztu zen (1661). Lextarreko plazan lepoa moztuta hil zuten.

>Matin: Espainiako Karlos I.aren alde aritu zen armadan

>Matxinada 1718koa: Aduanen lekualdatzeak sortua, Euskal Herrian ekoizten ziren produktuek ez baitzuten Gaztelako zergarik ordaintzen.

>Maule-familia: Erdi Aroko familia, jatorriz Maulekoa (XIII-XIV. m.).

>Maule-Lextarre: Zuberoako hiriburua.

>Maule-Lestarre: historia.

>Mazarin: Iparraldeko gerra gidatu (1645) eta Westfaliako itunen bidez, Hogeita hamar Urteko gerrari amaiera eman zion (1648).

>Mazarredo, Manuel: Karlisten aurka parte hartu zuen Aragoi, Nafarroa eta Huescan Lehen Gerra Karlistan.

>Mazarredo Salazarr, Jose Domingo: Afrantsesatuekin bat egin zuen eta Jose Bonaparte erregeak itsas armadako ministro egin zuen (1808).

>Meabe, Santiago: Nazionalista eta Sabino Aranaren jarraitzaile sutsua.

>Meabe, Tomas: Antinazionalista eta antiklerikala. "La Lucha de Clases" aldizkari sozialistako kolaboratzailea eta zuzendaria (1903).

>Medrano, Julian: Idazle nafarra, Margarita Valoiskoa erreginaren zerbitzura bidaia asko egin zituen.

>Megalitiko: Megalitoak eraikitzea ezaugarri izan zuen Neolitoko kultura.

>Mela Ponponio: I. mendean, berak aipatu zituen lehenengo aldiz kantabriarrak eta barduliarrak.

>Mendaro, Joan: Zumaian jaioa (XV. m.). Gibraltarko itsasartean, eskuadra portugesaren kontra garaipena lortu zuen (1475).

>Mendigatxa Mariano Saturnino: (1832 -1918) Luis Luzien Bonaparteren laguntzailea eta kolaboratzailea.

>Mendigoizaleak Mendigoizale Batza: Mendizale abertzaleen elkartea (1908).

>Mendigorriako gudua: Lehen Gerra Karlistan liberalek karlistak garaitu zituzten gudua (1835).

>Mendiri, Torkuato: Bergarako hitzarmena sinatu zenean Frantziara ihes egin zuen.

>Menditarrak: Parisko diputatuak, Luis XVI.aren eta monarkiaren etsai sutsuak ziren, Cordeliers edo Jakobinoen klubeko kideak.

>Mendizabal, Eustakio "Txikia": ETAko buruzagi gipuzkoarra. Erlijioso beneditarra izan zen.

>Mendizabal Iraeta: Cádizko Konstituzioaren defendatzaile eta Foruen kontrakoa.

>Mendizabal Joan Alvarez: Nahitaezko soldadutza ezarri zuen. Gizonezkoen erlijio komunitateak deuseztatu eta ondasunak konfiskatu zituen (Desamortizazioa).

>Mendizorrotzko bataila: Bigarren Gerra Karlistaren amaieran, Don Karlosen armadak Gipuzkoan lortutako azken garaipena (1876).

>Mendoza familia: Erdi Aroko familia arabarra, jatorriz Laudiokoa.

>Mendoza, Alonso: Gaztelako armadan sartu eta Ameriketan Pizarrorekin eta Vaca de Castrorekin Peruko konkistan parte hartu zuen.

>Mendoza, Pedro: Pedro I.aren jarraitzailea izan zen eta Valentziako setioan parte hartu zuen (1364).

>Mercado de Zuazola, Rodrigo Santxez: Elizgizon Katolikoa izan zen. Huescako Unibertsitatean katedraduna zen. Inkisizioan jardun zuen Espainian.

>Merino Urrutia, Jose Juan Bautista: Etnologo, politikari eta euskaltzalea.

>Mesolitikoa: Klima asko epeldu zen Europan eta gizakia ehiza egiteaz gainera fruituak biltzen ere hasi zen.

>Metal-Aroa: Historiaurreko azken aroa, Neolitikoaren ondorengoa.

>Metternich Winneburg, Klemens von, printzea: Maria Luisa eta Napoleon I.aren arteko ezkontza negoziatu zuen (1810).

>Mezularia: Antso VII.a ohartaraztea Marokora joandako mezulariaren esana.

>Miarritze: Lapurdiko herria.

>Milango ediktua: Konstantino I.a Handiak eta Lizinio enperadoreak kristautasunaren tolerantzi aldarrikapen adostua (313).

>Miluzeko urkatuak: Nafarroako Karlos II.aren kontra Iruñea inguruko Miluze zubian, Arga ibaian, piztutako mugimenduaren zapalketa (1351).

>Mina, Martin Xabier: Espoz eta Minaren iloba, "Mozo" eta "Estudiante" izengoitiz ezaguna. Napoleonen kontrako gerran garrantzitsua izan zuen.

>Mirande Aiphasorho, Jon: Hamabost hizkuntza ezagutzen zituen. Kultura handiko gizona: hizkuntzalaritza, literatura, filosofia eta zuzenbidean aditua.

>Mitterrand, François: Frantziako Alderdi sozialistako idazkaria (1971) eta Bosgaren Errepublikako lehendakari (1981).

>Mitxelena Elissalt, Koldo: (1915 - 1987) Hizkuntzalari euskalduna. Lan eskerga egin zuen euskara hizkuntza moderno eta edozein beharretarako hizkuntza izan zedin.

>Mola: Marokon ibili zen 1909 - 1930 bitartean, han Frankorekin topo egin zuen.

>Molay, Jacques: Zaldun frantsesa, tenplarioen ordenako azken maisu handia (~1243 - 1314).

>Mon, Luis: Espainiako 1868ko Iraultza piztu zenean Don Karlosen esanetara jarri zen.

>Moncey, Bon Adrian Jeanot: Konbentzio-Gerran (1793 - 1795) Bidasoa Beratik zeharkatu eta Irun, Hondarribia, Pasaia hartu ondoren, Donostia konkistatu zuen.

>Monho, Salbat: Ez Iraultza Frantsesaren garaiko zisma-egoera ez konstituzioa onartu egin ez zuenez, atzerriratu egin behar izan zuen (1799).

>Monreal, Gregorio: Eusko Ikaskuntzako lehendakari izendatu zuten (1992 eta 1995).

>Monsiurren Bake Ituna: Monsieur Alençongo dukea, berari esker katoliko eta protestanteen artean sinatu zen Bake-Ituna (1576).

>Monteagudoko koplak: Nafarroako independentziaren aldeko koplak.

>Montforteko zalduna: Albitarren aurkako gurutzadako burua izan zen.

>Montgomery, Bernard: Bigarren Mundu-Gerran, Alameingo batailan, Erwin Rommel garaitu zuen (1942).

>Monzon Reparaz, Jesus: PCEko buruzagia (1934) eta Nafarroako Herri-Frontea alderdiarekin Gorteetarako diputatugaia (1936).

>Monzon, Telesforo: Anai-artea elkarteko lehendakari. Zenbaitetan ETAren bozeramaile eta bitartekari izan bazen ere, ez zen inoiz bertako kide izan.

>Moraza, Mateo Benigno: Madrilgo Gorteetan euskal foruen aldeko defentsa sutsua egin zuen, ezer lortu ez bazuen ere (1876).

>Moreno Plaza, Enrike: Euzko Jaurlaritzak ontzia errekisatu eta Moreno izendatu zuen kapitain: ontziari "Nabarra" izena eman zioten.

>Moret Mendi, Jose: Nafarroako Gorteetako errege-kronikaria izan zen 1654az geroztik.

>Moriones, Domingo: Esparteroren aginduetara eta liberalen alde Lehen Karlistadako ekintza askotan parte hartu zuen (1848).

>Mornay, Philippe: Buruzagi kalbindar eta Enrike III.a Nafarroakoaren kontseilaria.

>Moro, Gonzalo: Bizkaiko eta Gipuzkoako korregidore (1394-1427).

>Moustier aldia: Erdi Paleolitoko kultura. Duela 150.000 urte hasi zen garatzen.

>Muetz (Valdejunkerako bataila): Antso I.a Gartzesek Leongo Ordoño II.aren laguntza izan zuen arren, musulmanak izan ziren garaile.

>Muguruza Guarrotxena, Josu: HBko kide, 1989an Madrilgo Kongresuko kargua hartzera joanda, Alcalá hotelean hil zuten atentatuan.

>Muru Mendi edo Abartzuzako gudua 1874: karlista eta liberalen arteko bataila (1874).

>Muhammad I.a: Iruñeko errege Fortun I.a Gartzes preso izan zuen (860 - 882).

>Munibe Areizaga Ramon Maria: Peñafloridako kondearen semea.

>Munio Gonzalez: Arabako kondea (1030 - 1043).

>Munio Muñoz: Arabako kondea (1045 - 1054).

>Muñagorri, Joxe Antonio: Bost urteko gerraren ondoren, Foruak errespetatzearen truke, karlistek gerrari amaiera ematea proposatu zuen.

>Murga de la Barrera, Jose Maria: Iraultza Frantsesaren aurka borrokatzeko boluntario-talde bat osatu zuen (1793).

>Mur, Luis: Flandesko gerran (1636) eta Hondarribiko setioan (1638) parte hartu zuen.

>Murua, Martin Lopez: Bandokide gipuzkoarra, (XIV. m.).

>Muru Mendiko edo Abartzuzako gudua 1874: (1874 - VI - 25 / 27) karlista eta liberalen arteko gudua.

>Musa ibn Nusair: Hispania konkistatzera bidali zuen Tarik.

>Muxika leinua: Bizkaiko leinua, Abendaño familia arabarra Bizkaian finkatua (XIII. m.).

>Muza I.a: Musulmanak sartu zirenean, bisigodoen antzinako bere familiakoek men egin zieten.

>Muza II.a: 824an frankoen aurka lagundu zion Eneko Aritza anaiordeari Orreagan.

>Muzkiz Goienetxe, Miguel: Espainiako Karlos III.ak hazienda-ministro izendatu zuen (1766-85).

- N -

>Nabarra: Espainiako Gerra Zibilaren hasieran Euzko Jaurlaritzaren itsas armadaren bou armatua.

>Nafarreriako gerra: Nafarroako erresumako gerra zibila (1276).

>Nafarroa 1530 arte: historia.

>Nafarroa Beherea: Euskal Herriko probintzi historikoa, herriz herri.

>Nafarroa Beherea 1530etik aurrera, historia.

>Nafarroa Garaia: Euskal Herriko probintzi historikoa, herriz herri.

>Nafarroa Garaia 1530etik aurrera, historia.

>Nafarroako Euskara Elkartea: ikus Asociación Euskara de Navarra.

>Nafarroako brigadak: Espainiako Gerra Zibilean parte hartu zuten Francoren aldeko unitate militarrak.

>Nafarroako Foru-hobekuntza: Foru-Erregimenaren Berrintegrazio eta Hobekuntzarako Lege Organikoa.

>Nafarroako Foru Komunitatea: Espainiako komunitate autonomoa, Nafarroa Garaia probintzia.

>Nafarroako Gobernua: (1982), Nafarroako Diputazioak hartu zuen izen ofiziala.

>Nafarroako Gorteak: 1090az geroztik erresumaren asanblean tratatzen ziren gai garrantzitsuenak. Asanblea haiek Gorteen hastapentzat har daitezke.

>Nafarroa eta Gaztela arteko Adiskidetasun Ituna 1016: Antso III.a Nagusiak eta Gaztelako konde Antso Gartziak adostu eta zehaztu zituzten mugak.

>Nafarroa eta Gaztelako mugak Antso III.a Nagusia: Erresuma mugen mapa.

>Nafarroako Kolegioa: Nafarroako erregina Joana I.aren testamentuari esker Parisen eraikitako kolegioa.

>Naiara: Errioxako herria, Nafarroako eta Euskal Herriko erregeen egoitza.

>Naiarako Andre Maria errege monasterioa

>Nantesko Ediktua: Frantzian eliza erreformatua legeztatzeko Enrike III.a Nafarroakoak, IV. Frantziakoa, sinatutako ediktua (1598ko).

>Napoleonen aurkako guda: Espainiaren Independentziarako guda.

>Napoleon I.a: Espainiako Independentzia Gerra garaian Josep Dominique Garat-ek Euskal Herriko sei herrialdeak bateratuko zituen "Fenizia Berria" sortzea proposatuko zion.

>Napoleon II: Erromako erregea. Napoleon I.aren eta Maria Luisaren semea.

>Napoleon III: Napoleon I.aren anaia, Frantziako enperadorea (1852 - 1870).

>Napoliko erresuma: Italiako antzinako erresuma.

>Nardiz, Gonzalo: Lehenengo Euzko Jaurlaritzan kontseilaria izan zen (1936).

>Narváez, Ramon Maria: Lehen Gerra Karlistan garaipena lortu zuen karlisten aurka (1836).

>Navarro de Larreategi, Antonio: Felipe II.aren gortean ibili zen. Txilen errege-kontularia izan zen (1586 - 1590).

>Navarro, Pedro: Fernando Inkisiziokoak "Olivetoko kondea" titulua eman zion.

>Navarro Villoslada, Frantzisko: Hiru legealditan izan zen diputatu karlista (1857 - 1867).

>Naxera: ikus Naiara.

>Navas de Tolosako guda: Antso VII.a Azkarra Nafarroakoaren gudarosteek almohadeen armada garaitu zutenekoa: Jaen, Andaluzia, (1212).

>Nazioarteko Amnistia: Nazioarteko erakunde humanitario pribatua, 1916an sortua.

>Nazio Batuen Erakundea: 1945ean, munduko nazioen arteko bakea eta segurtasuna ziurtatzeko sortu zen erakundea.

>Nazionalsozialismoa: Nazionalsozialismoaren arabera, munduko arrazak hierarkizatuak daude eta guztien gainean arioak daude.

>Neanderthal gizakia: K.a. 1,7 milioi urtetik, Erdi-Paleolitiko Aroan garatu zen.

>Necker, Jacques: Iraultza frantsesaren bultzatzailea izateaz salatu eta erregeak kargu guztietatik egotzi zuen (1789).

>Negrín, Joan: Espainiako Gerra Zibila hasi zenean Hazienda-ministro izendatu zuten (1936-37) eta Espainiako Bankuko urrea SESBra bidaltzeaz arduratu zen.

>Nelson, Almirantea: Napoleon I.aren armada suntsitu zuen Abukirren (1798).

>Neolitiko Aroa: Mesolitiko eta Metal Aroaren artean dagoen garai edo aroa. Harria lantzeko forma berria garatu zen.

>Neolitiko Aroa Euskal Herrian: Kultura aldaketa oso poliki gertatu omen zen Euskal Herrian, dirudienez, artzaintzan hasi ziren lehenengo eta lurra lanketan geroago.

>Neustria Mendebaldeko Erresuma: Klotario I.a hil ondoren sortu zen erresuma merovinjioa (561).

>Ney, Michel: Iraultza Frantsesa eta Napoleonen Inperioaren garaiko gerretan nabarmendu zen.

>Nietzsche Friedrich: Nietzschek juduei, kristauei eta demokraziei egozten die esklaboen morala nagusitu izanaren errua.

>Nimegako itunak: Holandako gerrari amaiera eman zioten itunak.

>Nizeako Kontzilioak: Bi kontzilio ekumeniko egin ziren Nizean (325ean eta 787an).

>Noaingo bataila 1521: Nafarroako gudarosteak gaztelarrei Noainen aurre egin eta galdutako bataila, 1521eko ekainaren 30ean.

>Nogaret, Gillaume: Tenplarioen aurkako manifestua egin zuen erregearentzat (1307).

>Normandiarrak: Europako ekialdetik etorritako bikingo taldeak.

>Normandiako lehorreratzea: Bigarren Mundu-Gerra Europan aliatuen alde erabaki zuen operazio militarra (1944).

>Nostradamus: "Astrologi Zenturiak" (1555) profezi bilduma argitaratu zuen, metodo astrologikoetan oinarriturik.

>Novenpopulania: Euskal tribuak hedatuak zeuden lurrak; Novenpopulania, hots, akitaniarren lurraldea.

>Novia de Salcedo: Bere agintaldian eraiki zen Gernikako juntetxea.

>Nuñez de Lara, Joan: Bizkaiko jauna, 1334an Maria Diaz III.a Harokoarekin, ezkondu ondoren.

>Nuremberg: 1945-46 bitartean nazien aurkako Nurembergeko prozesua egin zen bertan.

- O -

>OAS: Frantziako eskuin muturreko isilpeko mugimendua.

>O´Donell, Leopoldo: Lehen Gerra Karlistan isabeldarren alde parte hartu zuen. Foruak aldatzen zituen Lege paktua atera (1841)eta Esparteroren aurka egin zuen foruak itzultzea eskatzeko.

>Oiarsun erromatar itsaso portua: XII. mendean Antso VI.a Jakitunak defentsarako herri bat eraiki nahi-eta toki horri UNDARIBIA deitu zion.

>Oier III.a: Auger III.a bezala ere ezagutua. Zuberoako azken bizkondea.

>Oihanburu, Philipe: Musikari eta idazle lapurtarra, jaiotzez uruguaiarra.

>Oihenart, Arnaud: (1592 - 1667) Higanotek zituzten eskubideengatik protestatzeko Mauleko hiritarrek diputatu hautatu zuten 1618an.

>Oinati = ikus Oñati.

>Oinaztar: Bando-gerran ganboatarren aurka borrokan jardun zuen

>Oinaz eta Ganboarrak: ahaide nagusien arteko liskarrak eta batailak XIII. mende bukaeratik XV. mende erdialdea arte hedatu ziren.

>Okendo, Migel Antonio: Itsas armadako almirante nagusi eta errege-armadako buru izan zen.

>Okendo Zandategi, Antonio: Espainia eta Holandaren arteko gerran, itsas gudu askotan parte hartu zuen holandarren aurka.

>Okzitania: ikus, Tolosa.

>Okzitaniera: Frantziako hegoaldeko hizkuntza erromanikoa.

>Olabarrieta, Martin Lopez: Arrasaten eta Leintz Gatzagan Gebarako leinuaren kontra borrokatu zen 1426an.

>Olabe Diez, Serafin: Bigarren Gerra Karlistan parte hartu zuen Madrilgo gobernuaren alde; Lizarra hartu zuen (1876). Asociación Eúskara de Navarra-ko kide (1878).

>Olarra Ugartemendia, Luis: Olarra SA fundatu zuen (1955), Bizkaiko galdaketa-enpresa handienetako bat.

>Olaso, Martin Ruiz: Bandokide gipuzkoarra, ganboatarren buruzagia.

>Olazabal Ramery, Joan: Berak sortutako "La Constancia" aldizkarian (1897) ideologia katoliko eta foruzalearen alde eta autonomi estatutuaren kontra egin zuen.

>Oleaga Nazario: (1884-1962). Bilboko Abokatuen Elkargoko dekanoa, Bizkaiko zuzenbide zibila berrantolatzeko jurista-batzordeko kidea.

>Olha harpeak: Olha errekak Errobirekin bat egiten duen tokian dago, Kanbo.

>Olivares Konde-duke: Espainiako Felipe IV.ak koroa eskuratu zuenean (1621), gobernua bere esku utzi zuen (1621 - 1643).

>Ollo Bidaurreta, Nikolas: O'Donnell-en Iruñeko altxamenduan (1841) eta ondoren Afrikako gerran parte hartu zuen.

>Oloriz Azparren, Hermilio: Asociación Eúskara de Navarra elkartearen fundatzaileetako bat.

>Onaindia Natxiondo, Mario: Burgosko prozesuan bi heriotza-zigor ezarri zizkioten.

>Ondorengotza Guduak: (1701 - 1733 - 1740)

>Oneka Fortun: Iruñeko errege Fortun I.a Gartzesen alaba. Abd Alah-rekin ezkondu zen (~863).

>Oñati: Gipuzkoako herria.

>Oñati: historia

>Oraa Lekunberri, Martzelino: Lehen Gerra Karlistan Iparraldeko armada kristinatarraren behin-behineko buru izan zen (1836).

>Orbe Elio, Jose Maria: Bizkaiko diputatu nagusi, Zamakoladari aurre egin eta Nafarroara ihes egin behar izan zuen.

>Orbe Joan Nepomuzeno: Lehen Gerra Karlistan, karlisten alde parte hartu eta komandante.

>Orbe, Jose Maria: Don Karlosen aldekoa; 1868ko iraultza zela-eta Frantziara joan zen familiarekin.

>Orbe, Kandido: Frantziara familiarekin alde egin zuen. Militar karlista izan zen eta ekintza asko burutu zituen.

>Orbita Bela Aznarez: Pertsonaia nafarra (XI. m.), Gipuzkoako jauna.

>Ordenantzen koadernoak: Erdi Aroko euskal politika eta zuzenbideko lege eta ordenantzak biltzen zituen koadernoa.

>Ordenuzko Gortea. Zuberoako Batzar Nagusien izena. 

>Ordoño I.a: (850 - 866) Asturiasko erregea izan zen.

>Ordoño II.a: (914 - 924) Leongo erregea.

>Ordoño III.a: (951 - 956) Leongo erregea.

>Ordoño IV.a: (958 - 960) Leongo erregea.

>Oresme, Nicole: Parisko Unibertsitateko Nafarroako ikastetxeko ekonomoa izan zen.

>Oriamendiko gudua; 1837ko martxoan, oste ingelesek sekulako jipoia jasan zuten karlisten eskutik Hernaniko mugetan.

>Oriol Urkijo Antonio Maria: Bigarren Errepublikaren aurkako altxamendu militarrean parte hartu zuen (1936).

>Oriol Urkijo, Jose Maria: Francoren altxamenduarekin bat egin zuen (1936).

>Orixe: Nikolas Ormaetxea. Jesusen Lagundian ez zuten onartu.

>Orléansko etxea: Frantziako lau errege-familiaren izena.

>Orléansko dukea: Felipe II.a Frantziako erregeordea (1715-23), Luis XIII.aren biloba.

>Orléansko dukea, Luis Felipe Jose: Iraultza frantsesan Estatu Orokorretako (1789) eta Konbentzioko (1792) diputatua izan zen.

>Ormaetxea, Nikolas: "Orixe" Jesusen Lagundian ez zuten onartu.

>Ormazabal Tife, Ramon: Euskadiko Partidu Komunistaren sortzaileetakoa (1935) eta PCEko Batzorde Zentraleko kidea izan zen (1937).

>Orokietako Bataila: Bigarren Gerra Karlistan liberalek karlistak garaitu zituzten gudua (1872).

>Orreaga: Nafarroako iparraldeko udalerria (Erroibar).

>Orreagako gudua: Baskoien euskal tribuek frankoen errege Karlomagnoren gudarostea garaitu zuten bataila, 778ko abuztuaren 15ean.

>Ortiz de Zarate, Ramon: Gorteetako diputatua izan zen (1858) eta derrigorrezko soldadutzaren kontra azaldu zen.

>Ortodoxoak: Katolizismoaren adar nagusietako bat.

>Ortueta, Anakleto: Bilbo frankisten esku erori zenean hirurogei urte zituen. Preso hartu eta epaitu ondoren Oviedon eta Santanderren bizi izan zen erbesteratua.

>Orueta Perez, Jose: Zerga-erreformaren eta Kontzertu Ekonomikoaren inguruan lan egin zuen.

>Ostolaza Zabala, Jose Manuel: Bigarren Gerra Karlista ostean familia Debara itzuli zen.

>Otaegi, Anjel: ETAko kide zela, 1974an atxilotu zuten.

>Otano Cid, Javier: Nafarroako lehendakari hautatu zuten 1995ean, Suitzan zuen dirua aztertzen ari zirela jakin zuenean, dimititu egin zuen (1996).

>Otaño Barriola, Pedro Maria: (1857 - 1910). Bertsolari eskolatuen aitzindaria.

>Oteiza Enbil, Joege: (1908 - ) Eskultore eta idazlea.

>Otero, Blas: Bere olerkiek poesia sozialaren kutsua dute, bai gaiaren aldetik eta bai irakurle zabal bati zuzenduak egoteagatik ere.

>Oton I.a Handia: Erromatar-Germaniar Inperio Saindua fundatu zuen.

>Oton II.a: Calabriako Colonna lurmuturrean garaitu zuten musulmanek (982).

>Oton III.a: Bere gobernuko egoitza Erromara aldatu zuen Erromatar inperio unibertsal eta kristaua ezartzeko asmoz.

>Ozkabarte: Santo Domingo de la Calzada.

>Ozkabarte: historia

- P -

>Pablo Anton "Txapalangarra": Absolutismoa berrezarri zenean Espainiatik irtendako azkenetako liberala izan zen.

>Palafox, Joan: Mexikoko Puebla de los Angeles-eko biztanleriaren hizkuntzaren alde eta Espainiako agintarien gehiegikerien kontra lan egin zuen.

>Paleolitiko Aroa: Gaur egun ezagutzen dugun "Homo sapiens sapiens" gizakiarenganaino iritsi arte.

>Paleolitiko Aroa Euskal Herrian: Cro-Magnon gizakia bizi izan zen Euskal Herrian eta haren hezur zein tresnen aztarna ugari aurkitu dira.

>Paleolitiko Behea: Gutxi gorabehera: K.a. 3.000.000. - 150.000. urte bitartean.

>Paleolitiko Erdikoa: Behe-Paleotikoaren ondorengo Aroa. K.a. 150.000. - 38.000. urte arte.

>Paleolitiko Goikoa: Erdi-Paleolitiko Aroaren hurrengo Aroa. K.a. 38.000. - 9.000. urte bitartean.

>Pallars: Antzinako nafar erresumako herrialdea.

>Pallars konderria: historia. XV. mende bukaera arte, liskar handiak izan ziren Pallars Sobira-ko kondeen eta Aragoiko koroaren artean.

>Parisko itunak: Parisen sinatutako hainbat ituni emaniko izena.

>Parisko Komuna: Iraultza Frantsesan (1789 - 1799) Parisko udal-gobernu iraultzailea (1789 - 1795).

>Paris, Pedro: Irantzuko monasterioa eraikiarazi zuen (~1176).

>Pavía Manuel: O´Donell-en matxinadak huts egin zuenean (1841) Frantziara erbesteratu zen.

>Paviako gudua: Espainiako Karlos V.ak Frantziako Frantzisko I.a garaitu zuen gudua (1525).

>PCE: Espainiako Alderdi Komunista (EAK).

>PCF: Frantziako Alderdi Komunista (FAK).

>Pearl Harbor: 1941eko abenduaren 7an, japoniarrek Ozeano Bareko armada estatubatuarra suntsitu zuten bertan.

>Pebble kultura: Behe-Paleolitikoko lehen kultura.

>Pedro I.a: Bere aita Antso V.a Ramirez hil zenean Nafarroako errege bilakatu zen (1094).

>Pedro I.a Ankerra: Ingalaterra eta Frantzia Ehun Urteko Gerran ari ziren, eta Joan II. Onbera errege frantsesak hitzarmen bat egin zuen Gaztelakoarekin.

>Pedro II.a Aragoikoa: Frantziako hego-ekialdeko lurraldeak konkistatu nahian ari zela Muret-eko batailan hil zuten, 1213an.

>Pedro III.a aragoikoa: Eskubideak eman behar izan zizkien noble aragoitarrei, eta konstituzio berria eman zion Kataluniari (1283-84). Aita santuak eskumikatu egin zuen.

>Pedro IV.a Aragoikoa: Bere erregealdiari buruzko kronika idatzi zuen katalanez.

>Pedro Nafarroakoa: Leialtasun zina egin zion Nafarroako erregeari Iruñeko katedralean, Simancas-ko kartzelara eraman eta tratu txar asko jasan ondoren, lepoa bihurrituta hil egin zuten, 1522ko azaroaren 24an.

>Peire: ikus Iruriko kondea.

>Pelaio, Don: Asturiasko erresumaren fundatzailea (718 - 737).

>Peloponesoko guda: Esparta eta Atenasen arteko gerra (K.a. 431-04).

>Peñafloridako kondea: Ilustrazioaren aitzindaria Hego Euskal Herrian. Azkoitiko Zalduntxoen (1764) eta Euskal Herriaren Adiskideen Elkartearen (1765) sortzailetakoa.

>Pepin I.a: Baskonia menderatu eta dukerria bitan banatu zuen: Baskoniako dukerria, Garonatik Atturrira; eta Baskoniako konderria, Atturritik hegoaldera.

>Pepin II.: Verdungo itunaren bidez (843) Akitania bereganatua zuen.

>Pepin Herstalgoa: Austrasiako jauregizaina (680), Karlos Martelen aita.

>Pepin Laburra: Akitania beretu zuen eta hil zenean erresuma bere bi semeen artean, Karlomagno-ren etaKarloman-en  artean banatu zen.

>Perezagua, Fakundo: Bilboko lehen elkarte eta sindikatu sozialista eratu zituen (1886).

>Perez de Legaria, Migel: Lizarrako (1291) eta Iruñeko Gorte Nagusietako kidea izan zen (1293).

>Perikles: Antzinako Greziako Estatugizon atenastarra, Alderdi demokratikoko burua (461).

>Pertur: ETAko buruzagia, militantzia aktiboan eta lan teorikoan. Carrero Blanco hil ondoren, borroka armatua utzi eta ETAk alderdi politiko iraultzaile eta independentista bilakatu behar zuela defendatu zuen.

>Perula, Jose: Don Karlosen aldeko altxamenduan kapitain izan zen (1855).

>Petain: Vichyko gobernuan Frantziako estatuburu izendatu zuten eta Alemaniarekin adiskidetasun-politika egin zuen.

>Peyré: ikus Iruriko kondea.

>Picaud Aimeric: XII. mendean bizi izan zen Elizgizon eta erromes frantsesa.

>Pierres Azkoiengoa Gaztea: Joan II.a Trastamarakoaren zerbitzaria; enbaxadore, kondestable eta, kapitain izan zen.

>Pierres Azkoiengoa Zaharra: Karlos III.aren jauregizain eta zerbitzari nagusia.

>Pi i Margall: 1866ko altxamenduan parte hartu ondoren, Frantziara alde egin behar izan zuen.

>Pirinioetako Ituna: Gaztela eta Frantziako etxeen artean Frantziako eta Espainiako estatuen arteko banaketa mugak zehaztu zituzten.

>Pizkundea: Ipar Euskal Herriko euskal kulturaren erakundea.

>Plantagenet: 1400.az geroztik adar nagusia zenbait adarretan banatu zen, garrantzitsuenak York eta Lancaster-koak izan ziren.

>Pleistozeno: Koaternarioko lehen seriea.

>Plinio Gaztea: Legelari latindarra (Como, ~62 - ?, ~114).

>Plinio Zaharra: Historia naturala bilduma zientifikoa idatzi zuen (37 liburu).

>Poitiersko gudua: Karlos Martel eta Eudon Handiak musulmanak garaitu zituen gudua (Frantzia, 732).

>Pompidou, Georges: De Gaulleren aholkulari nagusia. 1968ko maiatzeko gatazka eta matxinada sozialei aurre egin behar izan zien.

>Ponpeio: Bere tropak negua pasa zezaten Pompaelo fundatu zuen herri zahar baskoi baten ondoan (K.a. 75 - 74).

>Potsdamgo konferentzia: 1945eko uztail-abuztuan, Churchill, Truman eta Stalin-ek Alemaniako Potsdamen egindako bilera.

>Pouvreau, Silvain: Parisen hil zen ~1675ean. Euskal idazlea, jaiotzez frantsesa.

>Portugal: Hispaniako lurraldea.

>Poza, Andres: Felipe II.ak sortutako Kosmografia Eskolako lehenengo katedra lortu zuen.

>PP: Espainiako zentro-eskuineko alderdi politikoa.

>Pradera Larunbe, Victor: Espainolismoaren aldeko bilakatu zen Nafarroan eta Primo de Riveraren diktaduraren aldekoa izan zen.

>Pragako leihotikatzea: Bohemiar noble protestanteen talde bat erret jauregira sartu eta bertan ziren agintari batzuk leihoetatik behera bota zituzten.

>Praile Haitz 1: Goi Paleolitiko garaiko aztarna garrantsitsuak gordetzen dituen Debako kobazulua.

>Prakmatikoa, Santzioa 1713: Erregeak jarauntsitako herrialde eta erresuma guztien zatiezintasuna ezarri zuen.

>Pressburg-ko Ituna: Napoleonek Frantzisko II.a enperadoreari Bratislavan sinarazi zion ituna (1805).

>Prieto, Indalezio: Azañaren gobernuan finantza eta herri-lanetarako ministroa izan zen (1931 - 1933).

>Prim i Prats, Joan: Isabel II.a tronutik bota zuen 1868ko iraultzako buruetako bat izan zen.

>Primo de Rivera, Miguel: 1923an estatu-kolpea eman zuen Alfontso XIII.aren laguntzarekin. 1876ko Konstituzioa baliogabetu eta gobernuburu izendatu zuten.

>Primo de Rivera, Jose Antonio: Errepublikazaleek epaitu eta fusilatu egin zuten.

>Probintzia Batuak: Herbehereetako iparraldeko antzinako estatua (1579 - 1795).

>Promulgazio-eskubidea: Nafarroako Gorteek egindako lege eta arauak erregeak aldatuko ez zituela ziurtatzeko eskubidea.

>Protestantismoa: Kristautasunaren hiru erakuntza nagusietako bat.

>Protoeuskara >Protohizkuntza: hizkuntzen ustezko jatorria litzatekeena. 

>Protohistoaria: Historiaurrearen eta historiaren arteko garai kronologikoa.

>PS: Frantziako alderdi politikoa, 1971n sortua.

>PSE-PSOE: Hego Euskal Herriko alderdi politikoa, Espainiako PSOEren adarra.

>PSE-EE / PSOE: Euskal Autonomi Elkarteko alderdi politikoa, Espainiako PSOEren adarra.

>PSN: PSEtik irten eta Nafarroako Alderdi Sozialista (1982).

>PSOE: Partido Socialista Obrero Español.

>

- Q -

>Queipo de Llano: Espainiako Bigarren Errepublikan lehen eskualde militarreko kapitain jenerala. Espainiako Gerra Zibila piztu zuen 1936ko altxamendu faxistan parte hartu zuen.

>Quesada Vicente Jenaro: Maria Kristinaren erregeordetzan (1833 - 1840) Errege Guardiaren komandante jenerala.

>

- R -

>Rada, Teodoro: Bergarako Hitzarmena sinatu ondoren, Tafallara joan zen, 1868ko iraultzan parte hartu eta 1872ko altxamenduak porrot egin ondoren Frantziara.

>Raimundo Fiterokoa, San: 1163an. Erlijioso zistertarra izan zen. Fiteron finkatu (~1150) eta Santa Maria monasterioa fundatu zuen.

>Raimundo Gilermo I. (1040-84), Zuberoako II. bizkondea. Gilermo Fort I.a Zuberoako I. bizkondearen ondorengoa.

>Raimundo Gilermo II. Akitania eta Biarnoko eraginari aurre egiteko Nafarroako erresumarekiko harremanak landu zituen.

>Raimundo Gilermo III. Aitak hasitako politika nafarzaleari segida eman zion.

>Raimundo Gilermo IV. Nafarroako errege Teobaldo I.aren basailua.

>Raimundo Gilermo V. Ingalaterrako Enrike III.a erregearen menpe egotea ez zuen atsegin eta Nafarroako erregearen basailua izan nahiago zuen.

>Rais, Retz: Joana Ark-ekoaren guardiako kidea, berarekin batera borrokatu zen ingelesen aurka.

>Ramiro Gartzes: Antso II.a Gartzes Abarka anaiordeari lagundu zion musulmanen aurka.

>Ramiro I.a Aragoikoa: Aragoiko errege izendatu zuen bere burua (1035 - 1063).

>Ramiro II.a Monjea: Alfontso I.a Borrokalaria hil zenean Nafarroa-Aragoi erresuma banandu egin zen. Ramiro II.a Aragoiko errege izendatu zuten Jacan.

>Ramiro III.a Leongoa: Berak, Gaztelako konde García Fernándezek eta Nafarroako Antso II.a Gartzesek koalizio egin zuten Al-Mansurri airre egiteko, baina galdu egin zuten (981).

>Ramiro Santxez Arabakoa: (XI. mendea) Arabako pertsonaia.

>Ramon Berenger I.: Lurralde asko kendu zizkien musulmanei. Katalanen foruak bildu eta apailarazi zituen: Usatges.

>Ramon Berenger II.: Aitaren testamentuak agintzen zuen bezala, bere anaia Berenger Ramon II.arekin batera gobernatu behar izan zuen.

>Ramon Berenger III.: Harekin ezagutu zuen Kataluniak bere historiaren unerik garaiena.

>Ramon Berenger IV.: Aragoiko Petronila printzesarekin ezkondu (1137).

>Rastatt>Rastadteko Ituna: Kataluniak bere konstituzioa galdu zuen (1714).

>Ravel Deluarte, Maurice: (1875 - 1937) Ziburun jaio zen,  aita suitzarra eta ama euskalduna zituen. Ravelen obrarik ospetsuena Bolero da (1928).

>Rekaredo Ia: Arrianismoaren jarraitzailea zen, baina 587an katolizismora aldatu zen.

>Remirez de Piedrola, Pedro: (Iruñea, ? - ?, 1238). Osmako apezpikua.

>Remiro Nafarroakoa: Nafarroako Antso VII.a Azkarraren seme sasikoa.

>Renata Frantziakoa: Kalbindar egin zen eta Inkisizioak atxilotu egin zuen (1554).

>Renovales, Mariano: Absolutismoaren aurka aritzeaz salatu zuten 1817an.

>Revista Eúskara: Kultura, literatura eta historiako aldizkaria, Iruñean argitaratua (1878).

>Reynaud, Paul: Lehen ministro hautatu zuten 1940an. Bigarren Mundu-Gerran Frantzia Alemaniaren menpean geratzean, dimititu egin zuen.

>Rezesvinto: 653ko abenduaren 16an Toledoko VIII. Kontzilioa deitu zuen.

>Ribagorza: Ikus Erribagortza. Aragoiko baskoien eskualdea. (1018 - 1025) bitartean Antso III.a Gartzes Nagusia Iruñeko erregearen esku egon zen.

>Richelieuko dukea Armand Emmanuel: Errusiako armadan jardun zuen. Errusia Berriko gobernadore orokor izendatu zuten (1805).

>Richelieuko dukea Louis: Fontenoyko guduan nabarmendu zen (1745). Guyana eta Gaskoniako gobernadorea izan zen.

>Richelieu, kardinala: Etsai asko izan zituen kardinalak, hala kanpoan nola gortean bertan ere.  Zuzenean esku hartu zuen Hogeita hamar Urteko Gerran eta erlijio gatazketan.

>Riego y Núñez: Espainiako liberalismo iraultzailearen eredua da.

>Rikardo I.a Leohibihotza: Bere aitaren aurka (1173 - 74), Frantziako Felipe II.a Augusto erregearekin aliatu zen Ingalaterrako erregetza lortu bitartean.

>Rikardo II.a Ingalaterrakoa: Eduardo Printze Beltzaren semea.

>Rioja: Ikus Errioxa.

>Roberto Kettongoa: Iruñeko erresumako artxidiakonoa, jatorriz ingelesa (XII. m.).

>Robespierre: Konbentzioan, Parisko diputatu eta jakobinoen buru zelarik, salbuespen-erregimena ezarri zuen.

>Rocaforteko garaipenak: Napoleonen aurka nafarrek lortutako garaipenak (1809 eta 1812).

>Roda Pedro: Iruñeko kabildoa San Agustinen ordenaren arabera antolatu zuen.

>Rodrigo: 711n, Arabiarrak Gibraltarretik sartu zirenean, Eudon Handia baskoiaren kontra ari zen borrokan.

>Romel: Bigarren Mundu-Gerran, 7.dibisioa gidatu zuen Frantziaren inbasioan (1940), eta 1941ean, Libiako tropa alemaniarren, "Afrika Korps"en buru izan zen.

>Roosevelt: Itsas armadako idazkari laguntzaile (1913 - 1920). Pearl Harbor-eko bonbardaketaren ondorioz AEBak Bigarren Mundu-Gerran sartu ziren (1941).

>Rotrou Perche: Antso V.a Ramirezen iloba. Alfontso I.a Borrokalariari Tutera hartzen lagundu zion (1114).

>Rousseau, Jean Jacques: Idazle, filosofo eta pedagogoa. Heziketa autodidakta izan zuen, musika eta filosofia landuz batik bat.

>RPF: Frantziako Herriaren Batasuna.

>RPR: Frantziako alderdi politiko eskuindarra,1976an sortua.

>Rubial Cavia, Ramon: 1920an UGTn eta 1922an PSOEn sartu zen.

>Rue Jacques: (XIV. m.), Karlos II.a Nafarroakoaren txanbelana eta aholkularia.

>Ruiz de Alda, Julio: Espainiako armadako kapitain eta hegazkin-pilotu. "Plus Ultra" hegazkinean Ozeano Atlantikoa zeharkatu zuen,

- S -

>Saboiko Amadeo I.a: Aostako duke eta Espainiako errege (1870 - 1873) izan zen.

>Sagarminaga Fidel: 1868ko Iraileko iraultzaren ondoren Bilboko alkatea

>Sagaseta Ilurdoz: Lehen Karlistadan Foruen aldeko ideiak azaltzeagatik Quesadak Valentziara erbesteratu zuten (1834).

>Sagasta Mateo: 1868ko iraultzan parte hartu eta barne-arazoetako ministro izan zen (1868 - 1870), eta Amadeo I.aren agintaldian gobernuko lehendakari (1871-72).

>Sagastibeltza, Jose Migel: Fernando VII.a hildakoan (1833) karlisten alde jarri eta Karlos V.a erregegai aldarrikatu zuen (1833).

>Saint-germaingo Ituna: Lehen Mundu-Gerraren amaieran, aliatuen eta Austriaren artean sinatu zen ituna (1919).

>Sancho: ikus, Antso.

>Sanjurjo, Jose: Primo de Rivera altxatu zenean (1923), Zaragozako gobernadore militarra zen.

>Santa Kruz apaiza: Zornotzako Akordioa ez onartzearen ondorioz borrokan jarraitu zuen, atxilotu egin zuten arte.

>Santimamiñe: Bizkaiko haitzuloa, Kortezubiko Basondo auzoan.

>Santo Domingo de la Calzada: ikus Ozkabarte.

>Santoñako Ituna: (1937- VIII - 24). Joan Ajuriagerra EAJ-ko ordezkariak eta Mancini jeneral italiarrak sinatu zuten.

>Santxa Santxez: Iruñeko Antso I.a Gartzesen eta Todaren alaba. Hiru bider ezkondu zen.

>Santxez Zamudiokoa, Martin: Bizkaiko pertsonaia (XV-XVI. m.), Bizkaian eta Madrilgo Gorteetan eragin handia izan zuena.

>Santzio Pragmatikoa (1713). Erregeak jarauntsitako herrialde eta erresuma guztien zatiezintasuna ezarri zuen.

>San Bartolome gaua: Katalina Medici-k eta Guise etxeko nobleek higanot-en kontra sustatu zuten sarraskia. Parisen 3.000 pertsona inguru hil ziren.

>San Luisen Ehun Mila Seme: Angulemako dukeak gidatutako armada frantsesari emandako izena.

>San Martzial bataila 1522: Enrike II.a Albret erregearen nafarrek erresuma berreskuratzeko armada bat antolatu zuten frantsesen eta germaniarren laguntzaz.

>San Martzial bataila 1813: Espainiarrak Napoleonen aurka Irunen jokatutako bataila (1813 - VIII - 31).

>Santzioa Bourges-koa 1438: Jauntxoei eskubidea eman zien abade eta apezpikuen hautaketetan esku hartzeko.

>Santzio Programatikoa 1713koa: Ondorengotza gerra piztu zen (1740-48).

>Santzio Prakmatikoa 1830ekoa: Espainiako Fernando VII.ak promulgatu zuen, bere alaba Isabel II.a ondorengo izendatu ahal izateko.

>Sarako Eskola: XVII. m.aren hasieran Lapurdin sorturiko literatur mugimendua.

>Sarsfield Pedro: Maria Kristinaren erregeordetzan Iruñeko erregeorde eta buruzagi politikoa izan zen.

>Saseta Etxeberria, Kandido: Euzko Gudarostetan militar prestaketa zeukan abertzale bakarrenetakoa zen.

>Satrustegi Zubeldia Jose Maria: (Arruazu, 1930). Etnografo eta euskaltzalea.

>Schuchardt, Hugo: 1887an Saran egon zen eta urtetan euskararen azterketan aritu zen.

>Schuman, Robert: politikari frantsesa, Europako Ikatz-Altzairuen Elkartearen sortzea bultzatu zuen (1951).

>Seaska: Ipar Euskal Herriko ikastolak biltzen ditu (1969).

>Segadorsen Gudua: Kataluniako nekazarien matxinada (1640 - 1659).

>Seguin Siguino: Baskoniako dukea (? - 844).

>Segoviako ihesa: Segoviako kartzelatik 29 preso politikok egindako ihesa (1976).

>Segurola, Sebastian: Calatravako Ordenako zalduna. Erret Guardia Espainolaren erregimentuan sartu zen (1758 - 1776).

>Serrano Domingez: Lehenengo Gerra Karlistan liberalen artean nabarmendu zen (1833 - 1840).

>Sertorio Kinto: Jeneral erromatarra. (K.a. ~123 - K.a. 72).

>Servet, Migel: Mediku, filosofo, astronomo, fisiologo eta teologo nafarra.

>Sevillako ituna: Nafarroako Joan III.a Albretekoak eta Isabel I.a eta Fernando II.a senar-emazteek Sevillan sinatutako ituna (1500).

>Silosko Domingo: Monako beneditar nafarra. Errioxa Nafarroako erresuma zen garaian jaio zen.

>Simancasko bataila: Ramiro II.a Leongoak, Nafarroako Gartzia I.a Santxezen eta beste tropen laguntzaz, Abd ar-Rahman III.a garaitu zuen gudua (939).

>SFIO: Frantziako Alderdi Sozialistak (PS) 1905-69 bitartean izan zuen izena.

>Sinhikoleko karbea: Arbailletako oihaneko haitzuloa, Gamere-Zihigan (Zuberoa).

>Siziliar bezperak: Frantsesen aurkako herri-matxinada Sizilian (1282).

>Sobrarbe: Antzinako nafar erresumako herrialdeko probintzi historikoa, herriz herri.

>Sobrarbe: historia.

>Sobrarbeko Foru Zaharra: Nafarroako Foru Nagusiaren aitzindaria.

>Societas Navium Baionensum: Baionan itsasoko arazoen ardura zuen elkartea.

>Solutre aldia: Goi-Paleolitoko bigarren kultura, duela 18.000 urte inguru agertu zena.

>Somorrostroko bataila: Bigarren Gerra Karlistan Bilboren setioa haustearren izandako gudurik garrantzitsuena (1874).

>Sorginak: Euskal Herrian emakumea omen zen paganismoaren zabaltzaile nagusia.

>Sota Llano, Ramon: Itsasuntziak erosi eta nabigazio-konpainia txikiak sortu zituen.

>Soult Nicolas Jean de Dieu: Donostia eta Iruñea hartzen saiatu zen, baina San Martzialgo batailan galdu egin zuen.

>Stalin: Bigarren Mundu-Gerraz baliaturik, Sobietar Batasunaren eragina Europako ekialdeko estatuetara zabaldu zuen.

>Stanhope James kondea: Espainiako Ondorengotza-gerran britainiar tropen buru ibili zen Katalunian, Zaragozan eta Madrilen.

>Stauffenberg, Von, kondea: Hitler hiltzeko atentatua burutu zuen Rastenburg-en (1944).

>Stempf, Victor: (1841 - 1909). Idazle eta euskaltzale alemaniarra.

>Suffolkeko dukea: Ehun Urteko gerran izandako porroten errua leporaturik, erbesteratu zuen parlamentuak.

>Suigin Lupo: Baskoniako duke (812 - 816).

>Sullyko dukea: Nafarroako Enrike III.aren zerbitzura armada protestantean borrokatu zen.

>Susetaniarrak: Antzina Euskal Herriko lurraldean bizi zen euskal-tribua.

- T -

>Tamarako Hitzarmena: 1127an sinatu zen Támara herrian adiskidetasun hitzarmena, baskoien erregea Alfontso I.a Borrokalaria eta bere semeorde Gaztelako Alfontso VII.a Raimundez erregearen artean.

>Tamarako Hitzarmen testua: (1127) Haitzpeko San Joan monasterioan dago jasota (San Juan de la Peña).

>Tarik Ibn Zijad: Gibraltarretik sartu zen eta bisigodoen errege Rodrigo garaitu zuen Guadaleteko batailan (711).

>Tarradellas, Josep: Kataluniako Ezker Errepublikarreko idazkari nagusi. Generalitatean gobernazioko kontseilaria (1931-32).

>Tauer Norberto: Euskal idazle eta euskaltzale txekiarra.

>Tello, Don: Bizkaiko konde eta Agilarko jauna.

>Tenplarioak >Tenpluko Zaldunak:1119an Jerusalemen fundatutako ordena erlijioso eta militarra.

>Teobaldo I.a Trobalaria: Bere osaba Nafarroako Antso VII.a Azkarra hildakoan erregetu zuten (1234).

>Teobaldo II.a: Goratua izan aurretik Nobleek Foruak sinarazi zioten, 1253ko azaroaren 27an.

>Teodosio I.a: Erromako enperadorea (379 - 395). Kristautasuna estatuko erlijiotzat hartu eta jentilen beste guztiak debekatu egin zituen.

>Thermidor: Robespierreren agintaldiaren amaiera.

>Tilsit-eko Ituna: Napoleon I.ak eta Alexandro I.a tsarrak Tilsiten sinatu zituzten bi itunak.

>Toledoko kontzilioak: Toledon egiten ziren batzar politiko-erlijiosoak, bisigodoen erresumaren garaikoak.

>Toda Antso: Fortun II.a Antsoren alaba, Lapurdiko IV. bizkondea (1099 - 1111).

>Toda Aznar: Antso I.a Gartzesekin ezkondu eta Iruñeko erregina izan zen (905 - 925).

>Toledoko Pedro: Nafarroako konkistan parte hartu zuen (1512).

>Tolosa: Iberiarrek sortu eta K.a. IV. mendean zeltek konkistatu zuten.

>Tomas Becket: Enrike II.a Plantageneten laguna zen eta honek Ingalaterrako kantzelari eta Canterburyko artzapezpiku izendatu zuen.

>Tomismoa: San Tomas Aquino-koaren doktrina-sistema.

>Tora: Jainkoak Moisesi errebelaturiko legeen bilduma.

>Torquemada: Iberiar penintsulako inkisidore nagusi egin zuten (1483).

>Toumaï: Oraingoz aurkitu den hominido zaharrena.

>Trebiño konderria: XV. mendean jaurerriak desagertu eta hiribilduak ermandadeetan biltzen hasi ziren. Trebiño Burgosen menpera pasa zen (1832).

>Trentoko kontzilioa: (1545 - 1563) Eliza katolikoaren XIX. sinodo orokorra

>Trikuharria: Ehorzteko eratzen ziren monumentu megalitikoak.

>Turenako bizkondea: Hogeita Hamar Urteko gerran Frantziako mariskal egin (1643).

>Tuterako gudua: Napoleonen aurkako gerran frantsesek Tuteran garaitu zituzten gudua (1808).

>Txabarri, Bitor: Bizkaiko siderurgiako aitzindarietakoa izan zen; Bizkaiko Labegaraien oinarri izango zen La Vizcaya fabrika sortu zuen.

>Txapalangarra, Pablo Anton: Absolutismoa berrezarri zenean Espainiatik irtendako azkenetako liberala izan zen.

>Txikia Eustakio Mendizabal: ETAko buruzagi gipuzkoarra. Erlijioso beneditarra izan zen.

>Txiki Juan Paredes Manot: Anjel Otaegi ETA-kidearekin eta FRAPeko hiru kiderekin batera fusilatu zuten (1975-IX-27).

>Txillardegi: (Jose Luis Alvarez Enparantza) Donostia - 1929. Ekin ikasle-taldearen, ETAren (1960) ESBren eta Aralarren sorreran parte hartu du. Hizkuntzalaritzan lizentziatu zen 1961ean.

>Txilperiko II.a: Neustriako erregea (715 - 721).

>Txindasvinto: Hispaniako bisigodoen erregea (642-53).

- U -

>Uad Rasko gudua: O'Donnell-ek gidatutako armada espainolak riftarrak garaitu zituen gudua (Maroko, 1860).

>UCD: Espainiako alderdi politikoa (1977 - 1983).

>UDF: Frantziako alderdi politikoa. 1978an sortua.

>UDR: Frantziako alderdi politikoa.

>UGT: Espainiako erakunde sindikala PSOEn aldekoa.

>Ugalde Orradre, Martin: Espainiako poliziak deportatu egin zuen eta Donibane-Lohizunen finkatu zen (1973 - 1976).

>Ugarte, Antonio: Politikari bizkaitarra. Errusiak Madrilen zuen enbaxadan lan egin zuen eta Fernando VII.aren gortean sartu zen.

>Uhlenbeck Christianus Cornelius: (1866 - 1950) Hizkuntzalari eta euskaltzale nederlandarra.

>Ulibarri Galindez, Jose Pablo: Politikari eta euskal idazle arabarra. Frantsesen kontra borrokatu zen Gipuzkoan (1814).

>Unamuno, Miguel: Artikulu eta hitzalditan Primo de Rivera diktaduraren aurkako jarrera nabaria zela eta, Fuerteventurara erbesteratu zuten.

>Undiano Joan: Ermitaua eta euskal idazle nafarra.

>Unidad Alavesa: Arabako alderdi politiko erregionalista.

>Unión del Pueblo Navarro: Nafarroako alderdi politiko nabarrista eta erregionalista.

>Universidad Social Obrera Vasca (>USO): Langile gazteak hezi eta sindikalistak prestatzeko ikastetxea (Bilbo, 1933).

>Unzeta Barrenetxea Augusto: Gernikako alkate, Bizkaiko diputatu, lehendakariorde eta lehendakaria. Gernikako alkate zela, herriko "seme kuttun" egin zuen Franco (1966).

>Unzueta Lope: Oinaztarren ahaide nagusia (XV. m.).

>UR Unión Republicana: Espainiako alderdi eta talde errepublikarra (1893).

>Uranzu Martin: Nabigatzaile gipuzkoarra, Errenterian jaioa (XVI. m.).

>Uranzu Pelegrin: Fernando III.a Gaztela-Leongo erregealdian Sevilla konkistatzeko espedizioan parte hartu zuen;

>Urbieta, Joan de: Pavíako guduan Frantzisko I.a Frantziako erregea preso egin zuen. Nafarroako errege Enrike II.a Albret-ekoa ere preso hartu zuten.

>Urbina familia: Militar arabarrak.

>Urbiztondo, Antonio: Fernando VII.aren laguntzailea. 1821ean absolutisten alde eta 1833an karlisten alde egin zuen.

>Urdaneta Andres: Elkanok Moluketara eginiko bigarren espedizioan laguntzaile gisa ontziratu zen (1525).

>Urdapilleta Jose Antonio: Gipuzkoako "Txapelgorri" boluntario-batailoi isabeldarrean sartu zen (1834).

>Urkiaga, Esteban "Lauaxeta": Espainiako Gerra Zibilean atxilotu eta fusilatu egin zuten (1937-VI-25).

>Urkijo Ibarra, Julio: (1871 - 1950). Familia aberatsekoa, bere patrimonioa euskal literatura zaharra berreskuratzen eta argitara ematen erabili zuen.

>Urkijo Mariano Luis: Estatu-idazkaritzako ofizial. Londresen enbaxadako idazkari zegoela, 1797an, Madrilera joan zen estatuko idazkari izendatuta.

>Urkijo Olano Inazio: (1907). Diplomatiko eta euskaltzale.

>Urraka baskoniako printzesa: 972an, Gilen Antso Baskoniako eta Gaskoniako printzearekin ezkondu zen.

>Urraka Gaztela eta Leongoa: Gaztela eta Leongo erregina (1109 - 1126).

>Urraka Fernandez: Iruñeko eta Aragoiko errege Antso II.a Gartzes Abarkarekin ezkondu zen.

>Urraka Iruñeko erregina: Gartzia IV.a Berrezarlearen bigarren emaztea izan zen (Leongo katedrala, 1144).

>Urraka Lopez: Leongo Fernando II.aren bigarren emaztea zen.

>Urraka Nafarroakoa: Nafarroako erregina (~852-70).

>Urralburu Tainta, Gabriel: Nafarroako Gobernuko lehendakaria. Ustelkeri aferetan nahasirik 1994an politikagintza utzi bazuen ere 1995ean kartzelaratu egin zuten.

>Urrestarazu, Antonio Karmelo: Espainiako Gerra Zibilaren garaian Euzko Jaurlaritzako partaide izan zen.

>Urrexola, Joan Ortiz: Bandokide oinaztarra (XV. M.). Martin Ibañez eta Artazubiaga eta Joan Ibanez de Barrutiaren hilketan parte hartu zuten (1464).

>Urrezko Ahari-Larruaren Ordena: Felipe III.a Onbera Borgoinako dukeak 1429an sortutako zaldun-ordena.

>Ursua, Pedro: Militar, esploratzaile eta konkistatzaile nafarra.

>Urtiagako aztarnategia: Historiaurreko aztarnategia, Itziarren, Deba udalerrian.

>Urtubia, Maria: Maria hil zenean, jaraunspen-arazoak zirela eta, oinaz eta ganboatar bandoen arteko borroka gogortu egin zen.

>Utrecht-ko Ituna: Ondorioz, Inperio Espainola gainbehera hasi eta Europan.

>Uzturre, Jesus Insausti: Espainiako Gerra Zibilaren amaieran, Santoñako itunaren ondoren, atxilotu egin zuten.

- V -

>Valdejunkerako bataila (Muetz): Antso I.a Gartzesek Leongo Ordoño II.aren laguntza izan zuen arren, musulmanak izan ziren garaile (920 VI - 25).

>Vallecilla, Martin: Ingalaterraren aurka Felipe II.ak bidalitako Itsas Armada Garaiezineko talde gipuzkoarra gidatu zuen (1588).

>Valmyko gudua: Frantziako indar iraultzaileek prusiarren aurka irabazi zuten gudua.

>Valoisko etxea: Frantzian erreinatu zuen dinastia (1328-1589).

>Vázquez de Mella Fanjul: Agoitz, Lizarra eta Iruñeko ordezkari gisa diputatu karlista izan zen Madrilgo Gorteetan (1893-1916).

>Verdungo banaketa 843: Karolinjioen Inperioa hirutan banatu zuten (843).

>Verdungo bataila 1916: (Frantzia 1916-17), Pétain mariskalak Frantziarako irabazi zuena.

>Versallesko Ituna 1919: Brest-Litovsk-eko Bake Ituna baliogabetu zuen eta Alemaniari neurri zorrotzak ezarri zitzaizkion.

>Vichyko gobernua: Frantziako gobernua Bigarren Mundu-Gerran.

>Vienako Kongresua 1814: Napoleon I.a garaitu ondoren, aliatu irabazleek Europa berrantolatzeko egindako kongresua.

>Viktoria Eujenia Battenberg: Espainiako erregina (1906 - 1931), Alfontso XIII.aren emaztea.

>Villarreal, Bruno: Lehen Gerra Karlistan Arabako boluntario-batailoia antolatu zuen (1833) eta Don Karlosen alde egin zuen.

>Vinson, Julien: Parisen jaio zen 1843an. Euskara eta euskal literaturaren historiaz ikerketa asko egin zuen.

>Vitoria, Frantzisko: Amerikarrek egindako erresistentziak espainiarren konkista justifikatzen zuen Frantzisko Vitoriaren ustean, bertakoek jasandako sarraskiei buruz, ordea, ez zen mintzatu.

>Voltaire: Erregeordearen aurkako bertso batzuk idatzi zituela eta, hiru urte egin zituen Ingalaterran erbesteraturik (1726-29).

>Vouillé-ko gudua: Klovis I.a frankoen erregeak Alariko II.a bisigodoa garaitu zuen gudua (507).

- W -

>Waifre: Baskoniako dukerria ez bereizteko etengabe egin zuen borroka.

>Walia: Bisigodoen erregea (415 - 418).

>Wamba: Lupo I.a Otsoa baskoien buruzagia zelarik. Hondarribian gotorleku bat eraikitzea agindu omen zuen;

>Waterloo-ko bataila 1815: Wellington jeneralaren aginduetara Napoleon I.a garaitu zuten Waterloon (Belgika, 1815 - VI - 18).

>Wellington dukea: Espainiako Independentziako Gerran, Portugal eta Espainian tropa ingelesak gidatu zituen (1809).

>Webster, Wentworth: Londresen jaio zen 1828an. Euskaltzale eta idazle ingelesa izan zen.

>Westfalia-ko Itunak 1648: Hogeita hamar Urteko gerrari amaiera eman zioten itunak (1648).

- X -

>Xabier Borboi-Parmakoa: Parmako duke Roberto I.aren semea eta Alfontso Karlos erregegaiaren iloba.

>Xabierko Frantzes: Frantzisko Xabier misiliori euskalduna izan zen.

>Xabierko Mikel: Mikel Jasukoa. Nafarroako Joan eta Katalinaren aldekoa.

>Xaho, Agustin: 1848ko Baionako altxamenduko buru izan zen eta Euskal Herri osoan zabaldu zen berak sorturiko "Aitor" irudi literarioa.

>Xalbador: Fernando Aire

>Xerica, Pablo: San Luisen Ehun Mila Semeak sartu zirenean, Gasteizko alkate konstituzionalista zen.

>Ximena Fernandez: Iruñea eta Aragoiko erregina (X - XI. m.).

>Ximenez de Rada: Gaztelako gortean eragin handia izan zuen, Navas de Tolosako guduan parte hartu zuen (1212).

>Ximenez Gazolatzekoa, Pedro: Iruñeko apezpikua (1242 - 1266).

>Ximenez Iñigo: Pertsonaia historiko nafarra. Ximeno familiako kidea eta Eneko Aritza Iruñeko lehen erregearen aita.

>Ximeno dinastia: Nafarroako errege-dinastia (X-XI. m.).

>Ximeno apezpikua: (~1005 - 1024) Iruñeko apezpiku eta Leireko abadea. Antso III.a Gartzes Nagusiak adin-nagusitasuna bitartean erregeordetza-kontseilari.

>Ximeno Azkarra: buruzagi baskoia (VIII. m.). Zenbait historialarien ustez, iñigotarren eta ximenotarren aitzindaria.

>Ximeno Gartzes: Nafarroako pertsonaia historikoa (X. m.), Antso I.a Gartsezen anaia.

- Y -

>Yanguas Miranda: Txanpon-faltsifikazioa egin izana leporatu eta epaitua izan zen, baina ez zuten kondenatu (1819).

>Yorkeko etxea: Ingalaterrako noble-familia.

- Z -

>Zabala Ozamiz, Angel: EAJren Bizkai Buru Batzarreko buruzagitzan Sabino Aranaren ordezkaria (1903).

>Zaharren Kontseilua: Frantzian III. urteko konstituzioak sortutako bi biltzarretako bat (1795).

>Zamakola, Jose Antonio: Gorteko eskribaua izan zen. Napoleonen garaian Madrilen bizi zen eta Jose I.a Bonaparte agintaldian ere eskribau izan zen.

>Zamakola, Simon Bernardo: Zamakolada izenez ezagutzen matxinada eragin zuen (1801 - 1804 eta 1804 - 1807). 

>Zamakolada: Matxinatuen eskariak bi ziren: Abanton portua eraikitzearen truke soldadutzari buruzko asmoan atzera egitea eta hori Batzar Nagusietan erabakitzea.

>Zamudio, Ordoño: Bandokide bizkaitarra (XIII. m.). Joan Diaz de Arbolantxaren aurka borrokatu zen 1270ean.

>Zaragozako konkista: Iruñea eta Aragoiko errege Alfontso I.a Borrokalariak musulmanei egindako konkista (1118).

>Zaratiegi, Jose Antonio: Hirurteko Konstituzionalean parte hartu zuen (1821-23). Lehenengo Gerra Karlistan borrokatu zen Zumalakarregirekin (1833).

>Zazpi Urteko Gerra: Frantziak, Luis XV.a erregea zen garaian, India, Kanada eta Lousiana galdu zituen.

>Zeltak: Europa erdialdean eta mendebaldean hedatu eta nagusitutako herri indoeuroparra.

>Zeltiberiarrak: Zeltak eta iberiarrak bat egitetik sortutakoa.

>Zornotzako Akordioa: Karlisten altxamenduak porrot egin zuenean, Francisco Serranok sinatutako akordioa (1872).

>Zuaznabar, Felix: Fernando VII.aren erregealdian liberal izateagatik baztertu egin zuten.

>Zuberoa: Euskal Herriko probintzi historikoa, herriz herri.

>Zuberoa: historia.

>Zuberoako lur-desjabetzea: Auzo lurrak, zilegiak edo komunalak deituak, bereak zirelakoan, erregeak salgai jarri zituzten.

>Zubiaur, Pedro: Felipe II.aren garaian itsas armadako jenerala izan zen.

>Zubiria Ibarra: Enpresari eta politikari bizkaitarra, Bilbon jaioa (XIX-XX. m.).

>Zugazagoitia, Julian: Politikari sozialista eta kazetaria.

>Zumalakarregi: Karlisten buru eta armada-antolatzaile.

>Zumarragako Biltzarra: Espainiako Bigarren Errepublikako gobernu eskuindarraren eta nazionalista eta ezkertiarren oposizioaren arteko biltzarra (1934).

>Zuñiga, Francesillo: Pertsonaia nafarra (~1490 - 1532), Karlos I.aren bufoia.

>Zuñiga Guzman: Euskal Herriko noblea. Nafarroako kapitain jeneral eta erregeordea izan zen (1693 - 1697).

>Zurbano, Martin: Espainiako Independentzi gerran frantsesen aurka parte hartu zuen.

>Zurbano Monzon, Esteban: Gipuzkoako diputatu Isabel II.aren Gorteetan.

>Zutik: Hego Euskal Herriko mugimendu politiko iraultzailea.

Aukeratu hizkia